سند اجرایی کنترل کانونهای فرسایش بادی در خراسان رضوی باید اجرایی شود.

آسمان به قرمزی می زند ، ساعت هفت صبح است اما شعاعی از درخشش خورشید در آسمان نیست، هوا دگرگون شده و چشم چشم را نمی بیند، نه تنها آسمان گرفته ، بلکه نمی شود به درستی نفس کشید و هوا سنگین است.گردو خاک در هوا حل شده و به درون ریه ها نفوذ می کند ، خودروها در مسیر به کندی حرکت می کنند و همه انتظار دارند بارش باران و ورزش نسیمی هوا را تغییر دهد اما هیچ خبری نیست و برای ساعت ها این شرایط ادامه می یابد.

البته این وضعیت طی دو ، سه سال اخیر چند بار تکرار شده و دیگر از حالت عجیب بودن درآمده اما همچنان برای مردمان این خطه واقعه ای تازه و نو می باشد.

زیرا مشهد الرضا (ع) با وجود آنکه قرن ها است در منطقه ای خشک و نیمه خشک واقع شده اما کمتر چنین روزهایی را به خود دیده و به ندرت والدین ما شاهد چنین روزهایی درطول سال های گذشته بوده اند.

در حالی که طی همین دو ، سه سال برای چندمین بار با تشدید و تداوم خشکسالی ها در استان شاهد بروز این پدیده هستیم.

ضمن آنکه طی سال های اخیر این پدیده به شکل دیگری در مناطق غرب کشور تا تهران خود نمایی کرده و زمانی حساسیت ها را برانگیخت که مشکل به تهران رسید.

اما بروز این واقعه در پایتخت معنوی ایران که علاوه بر بیش از سه میلیون جمعیت ثابت و نزدیک ۳۰ میلیون زائر و مسافر در سال دارد کمتر مورد توجه قرار گرفته است بطوریکه پارسال از اعتبار ۵۵ میلیارد تومانی ویژه کنترل ریزگردها با وجود پیگیری های فراوان مبلغی به این استان اختصاص نیافت.

کلانشهر مشهد به دلیل قرار گرفتن در منطقه خشک و کویری که در سالهای اخیر بارندگی ها و شرایط اقلیمی و دمای هوا شرایطی متفاوت یافته و اقدامات مقابله ای با توسعه بیابان ها هم چندان نمود نداشته دیر یا زود درگیر این وضعیت می شد.

اما واقعا منشا این گرد و غبارها نه تنها در استان بلکه در کشور کجاست ، آیا همچنان باید به حواشی مرزهای جنوبی و غربی کشور متمرکز شد، آیا نباید به دنبال کانون هایی باشیم که در داخل منشا این گرد و غبارها است ؟

برای مدیریت این وضعیت چگونه باید عمل کرد، اگر بخواهیم وضعیت از آنچه که امروز هست بدتر نشده و زندگی را در مناطق شهری و روستایی ما غیر ممکن نکند آیا نباید عزم ملی و مدیریت جهادی در این بخش نیز به وضوع نمود یافته و مشارکت همه اعم از مردم و مسوولان را در این حوزه شاهد باشیم ؟

آیا نباید مشکلی که امروز گریبان استان را گرفته، آنگونه که بسیاری از مناطق کشور را درگیر نموده، مدیریت و کنترل نمود و پیش از آنکه به مرحله وخامت اوضاع رسیده و با هزینه های کلان نیز شاید نتوان اقدام موثری انجام داد، پیشگیری کرد؟

در استان خراسان رضوی کانون های متعدد فرسایش بادی وجود دارد و علاوه بر کویرها و کانون های فرسایش بادی در کشورهای اطراف، در داخل استان هم زمینه آن وجود دارد و گستره آن روزبروز در حال توسعه است.

ضمن آنکه پیش از این نیز طوفان گرد و غبار و شن را در شهرستان های سرخس که متاثر از شنزار سیاه (کویر قره قوم ) در ترکمنستان است و نیز مناطق هم مرز با افغانستان است داشته و همچنان داریم.

در بسیاری از مواقع جاده ها و منازل مردم در این شهرهای تا سقف به زیر شن و ماسه می رفت که با برخی اقدامات کنترلی چون کاشت درختچه ها و مالت پاشی و مانند آن در سرخس از شدت آن طی سال های اخیر کاسته شد.

اما این روزها شاهد گسترش دامنه این طوفان ها و ورود گرد و خاک به آسمان مشهد الرضا(ع) و برخی دیگر از مناطق استان هستیم که تا کنون به ندرت از این پدیده متاثر می شدند.

امسال در مشهد حداقل سه بار این پدیده با شدت و ضعف های مختلف بروز یافت و همزمان شهرستان های تربت حیدریه ، فیض آباد ، بجستان و گناباد و تا سرخس، تربت جام و تایباد را در بر گرفت.

۱۶کانون بحرانی فرسایش بادی در دل خراسان رضوی

خراسان رضوی دارای کانون های بحرانی فرسایش بادی متعدد است که به اعتقاد کارشناسان کنترل و مدیریت آنها می تواند از تکرار این پدیده در سال های بعد که به طور طبیعی شدت می یابد ، جلوگیری نماید.

در آخرین مطالعه ای که در سال ۱۳۸۳ انجام و در سال ۱۳۸۹ بازنگری شد ۱۶ کانون بحران فرسایش بادی در ۱۳ شهرستان این استان شناسایی شد که امروز با ایجاد شهرستان های جدید دامنه بسیاری از این شهرستان های تازه تاسیس را نیز در بر می گیرد.

این کانون ها در شهرستان های سرخس ، نیشابور ، سبزوار ، تربت جام ، تایباد ، خواف و رشتخوار، مه ولات ، گناباد ، بجستان ، کاشمر ، خلیل آباد ، بردسکن است و اخیرا با تشدید و توسعه گستره این کانون های بحرانی ، مشهد و جغتای هم به این شهرها افزوده شده است.

امروز وسعت مناطق بیابانی استان حدود شش میلیون هکتار است که از این میزان ۷۶۸ هزار هکتار آن کانون های بحرانی فرسایش بادی است.

کانون هایی که خود یک میلیون و ۶۸۰ هزار هکتار از مناطق مختلف استان را متاثر می کند.

امروز فقط در اطراف شهر مشهد سه کانون قرار دارد که یک مورد آن در شمال شرق در سرخس، دیگری در نیشابور و منطقه دیزباد و کانون های درجه دو نیز وجود دارد که خشکی و خشکسالی های پیاپی می تواند شرایط آنها را تغییر دهد.

کارشناسان وضعیت بحرانی منابع آب و عدم وجود بارش های مناسب سالانه را عامل تشدید وضعیت این کانون های بحرانی و توسعه آن ها می دانند که بر وضعیت منابع آب های سطحی و ذخایر زیرزمینی تاثیر دارد.

محمد حسن آهار رئیس اداره بیابان زدایی منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی می گوید: عدم وجود بارندگی حتی به میزان میانگین ۱۰ ساله اخیر باعث شده پوشش گیاهی ضعیفی در سطح استان داشته باشیم و پوشش های گذشته و سنواتی ما در این سالها آسیب جدی دیده و اینک همه چیز برای فرسایش بادی و توسعه آن فراهم است.

از دیگر سو با وجود گستره وسیع کانون های بحرانی استان طی سال های گذشته به دلیل محدودیت منابع اعتباری در زمینه مقابله با این پدیده و انجام طرح های بیابان زدایی کار چندان گسترده ای انجام نشده است.

حال آنکه بیابان اکو سیستمی است که اگر رها شود و بدان بی توجه باشیم همه چیز به سوی خرابی بیشتر و نابودی می رود در این شرایط ما هم بعنوان بهره برداران این طبیعت و اکو سیستم نه تنها برای آن موثر نبوده ایم که آثار تخریبی ما بر طبیعت باعث تشدید این فرسایش ها شده است.

آهار در این زمینه افزود: فرسایش بادی در شرایطی ایجاد می شود که عوامل اقلیمی ، طبیعی و انسانی دست به دست هم داده و شرایط فرسایش را فراهم کرده باشند.

وی گفت : تشدید فرسایش با انجام عملیات فیزیکی غیر اصولی موجب فعال شدن زمینه این نوع فرسایش ها و تصاعد هندسی ذرات شن و ماسه شده و مجموعه این ذرات در برخورد با هم ، حجم زیادی از رسوبات را از بستر زمین جدا کرده و به صورت ذرات ریز که در حد گردو غبار هستند به هوا منتقل می کند.

به اعتقاد وی ، همین امر موجب می شود این روزها نه تنها استان های مرزی و غرب و جنوب غربی کشور که تمام استان ها و مناطق بیابانی در اثر این پدیده دچار مشکل شوند.

وی ادامه داد: باید برای کنترل این کانون های بحرانی برنامه ریزی کرد و بدین منظور باید ابتدا نخست منشا آنها را مشخص نمود و بعد راهکارهای کنترل آن را شناسایی و پیاده کرد.

خراسان رضوی ، منطقه ای بیابانی در محاصره شنزارها و مناطق کویری

به گفته وی، این استان در این زمینه ازچند عامل مختلف و متفاوت متاثر می شود.

وی توضیح داد : در منطقه سرخس دو جریان بادی در فصول مختلف سال داریم که در تابستان عموما ورزش باد از ترکمنستان به سوی ایران و در زمستان بالعکس از سرخس به ترکمنستان جریان دارد و دایم داد و ستد رسوبات بادی را در فصول مختلف سال داریم که قابل کنترل است.

وی گفت: باید در داخل کشور برای کانون ها ، برنامه های کنترلی داشته باشیم ضمن آنکه در آن سوی مرز هم باید این اقدامات کنترلی انجام گیرد.

وی افزود : علاوه بر این ما در استان جریان باد ۱۲۰ روزه سیستان را داریم که از سوی سیستان و بلوجستان می وزد و علاوه بر متاثر کردن شهرستانهای خراسان جنوبی منطقه جنوب و شرق استان خراسان رضوی را نیز متاثر می کند.

رئیس اداره بیابان زدایی منابع طبیعی خراسان رضوی گفت : متاسفانه امسال این بادهای ۱۲۰ روزه به دلیل نبود بارندگی در سال زراعی جاری ، شدت و تاثیری بیش از سال های گذشته داشته است.

به اعتقاد وی، در این بین عمده ترین دلیل این شرایط ، مهیا بودن کانون های بحرانی است.

کارشناسان امر سابقه ایجاد کانون های بحرانی فرسایش بادی را طولانی و مربوط به تاریخ زمین شناسی می دانند اما همواره در تناوب های مختلف بارشی و احیای طبیعت وضعیت بهبود یافته است.

زیرا طبیعت دایم می تواند خود و شرایط محیطی حاکم را ترمیم کند اما دست کاریهای انسان و اختلال هایی که در طبیعت ایجاد کرده، موجب افزایش دما ، تغییر شرایط اقلیمی و بارشی و مانند آن شده که کنترل طبیعت را از دست آن خارج نموده و امروز بیابان زایی استان را به شدت تهدید می کند.

۱۸۴ هزار هکتار عملیات بیابان زدایی در مقابل بیش از دو میلیون بیابان

در همه این سال ها آنچه در مقابله با بیابان زایی در قالب طرح های بیابان زدایی در استان عموما در این کانون های بحرانی انجام شده در حد ۱۸۴ هزار و ۲۰۰ هکتار است که عملا در مقابل وسعت بیابان ها و کانون های بحران بسیار اندک است.

مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی علت را محدودیت منابع اعتباری می داند و می گوید : با این اعتبارات عملا کار خیلی قابل توجهی در این حوزه نمی توان انجام داد.

حسن تقوایی افزود: تثبیت وضعیت کانون های بحران فرسایش بادی استان با وضعیت اعتباری موجود ۱۹۸ سال زمان می برد در حالی که ظرفیت کارشناسی و توان استان بسیار بیش از این میزان است.

وی گفت: اگر بخواهیم میزان کار انجام شده در تثبیت و کنترل ۱۸۴ هزار هکتار کانون های بحرانی را نسبت به کل حدود شش میلیون هکتار عرصه بیابانی استان بسنجیم در حد صفر است.

در مقایسه با یک میلیون و ۶۰۰ هکتار هکتار عرصه های متاثر از کانون های فرسایش شن و ماسه و یا وسعت ۸۰۰ هزار هکتاری خود این کانون ها باز هم عملا کار ناچیزی انجام شده است و هر روز بر دامنه و گستره کانونها افزوده می شود.

تقوایی افزود: برای کنترل کانون های بحرانی در استان سند اجرایی ویژه ای چند سال قبل تهیه و در استان مصوب و به مرکز نیز فرستاده شده اما تا کنون اعتباری بدین منظور دراختیار استان قرار نگرفته است.

سند اجرایی کنترل کانون های بحرانی فرسایش بادی، طرحی اصولی اما بدون اعتبار

دو، سه سال قبل بود وقتی که موضوع این سند در استانداری مطرح شد همه از آن استقبال کردند و مقرر شد، مسوولان مربوطه از استانداری تا منابع طبیعی و جهاد کشاورزی پیگیر اجرا و اختصاص بودجه ویژه ای برای آن شوند.

با توجه به وضعیت بحرانی کانون های شن و ماسه استان و توسعه آنها، طی سال های ۹۰ و ۹۱ سند اجرایی کنترل ۱۶ کانون بحرانی فرسایش بادی استان در راستای کنترل و کاهش گرد و غبار در خراسان رضوی تهیه و ارائه شد.

این سند مبنایی برای مدیریت و کنترل هر چه سریعتر این کانون ها است که اعتبار مورد نیاز و اولویت های آن هم در آن دیده و مشخص شده است.

در این سند کانون های بحرانی داخل استان در سه درجه خیلی حساس (اولویت نخست)، حساس و نسبتا حساس رده بندی شده اند.

این طرح پس از بررسی های متعدد در کارگروه اجرایی و اضطراری کاهش آلودگی هوا و گرد و غبار استان مصوب و مقرر شد که اداره کل منابع طبیعی استان سند اجرایی آن راتهیه نماید.

این سند با در نظر گرفتن اقدامات کنترلی و احیایی صورت گرفته و باقیمانده عرصه های بحرانی فرسایش بادی است که باید در مدت زمان معین تثبیت و احیا شوند.

با توجه به بررسی های انجام شده توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری در صورتی که وضعیت اعتبارات ابلاغی مشابه شرایط تخصیص سال های ۹۱ و ۹۲ ادامه یابد کنترل باقیمانده کانون های بحرانی حداقل ۲۰۰ سال زمان می برد.

اما در این سند با توجه به اهمیت موضوع از نظر زیست محیطی و لزوم انجام اقدامات موثر برای کاهش آلودگی هوا و گرد و غبار استان برنامه ریزی و توزیع سطح عملیات به گونه ای پیش بینی شده که برابر این سند اجرایی کانون های مذکور طی هشت سال کنترل و تثبیت می شوند البته با فرض شرایط محیطی ثابت و عدم توسعه این کانون ها.

اما امروز که حدود دو سال از آن می گذرد به این موضوع هیچ توجه نشده و اعتبار ویژه ای از سوی مسوولان کشوری در این زمینه تخصیص نیافته است.

مدیر کل منابع طبیعی استان افزود: حتی از اعتبارات کشوری سال گذشته برای کنترل و مقابله با ریزگردها نیز هیج مبلغی به استان اختصاص نیافته تا بتوان در جهت اجرایی کردن این سند بهره برد.

وی گفت: بعد از مطالعات طرح ملی شناسایی کانون ها بحرانی فرسایش بادی در سال ۸۳ و بازنگری آن در سال ۸۹ بسیاری از طرح های اجرایی در این حوزه تحت الشعاع این مطالعات قرار گرفت و مطالعات کانون های بحرانی آغاز شد.

وی اظهار کرد: امروز طرح های اجرایی بیابان زدایی برای یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار از اراضی بیابانی استان تهیه شده است و در اجرا هم ۴۰۰ هزار هکتار جنگل دست کاشت بیابانی داریم که هر سال در کنار نهال کاری یک هزار هکتار از این اراضی نسبت به نگهداری آن اقدام می شود.

او گفت: در این میان با آماده بودن این طرح های مطالعاتی اگر اعتبار مورد نیاز به استان تخصیص یابد می توان این کانون های بحرانی را به خوبی مدیریت و از توسعه آن جلوگیری کرد.

کارشناس اداره بیابان زدایی منابع طبیعی استان هم می گوید: با توجه به این محدودیت ها از چند سال قبل اقداماتی هر چند محدود برای جلب مشارکت بخش خصوصی و بین المللی در این حوزه آغاز کرده ایم.

علی اصغر طالبان فرد افزود : پارسال در زمینه مشارکت مردمی کار به صورت جدی تر دنبال شد و طی سال های گذشته هم ۱۷ پروژه مردمی در وسعت ۱۱ هزار و ۷۰۰ هکتار اراضی بیابانی انجام و این وسعت احیا شد.

وی با تاکید بر ورود مردم در این زمینه بعنوان بهره برداران اصلی، گفت : راهکار دیگر ما استفاده از توان دستگاه های اجرایی اعم از واحدهای موثر و متاثر در این زمینه است.

وی اظهار کرد: عملکرد برخی دستگاه ها در طبیعت اثر منفی بر آن دارد که اینها در قالب جبران خسارت مشارکت می کنند و برخی هم از آثار نامطلوب این وضعیت متاثر می شوند که باز برای کاهش این خسارات باید وارد عمل شوند.

وی افزود : طی چند سال اخیر در این حوزه ورود یافته ایم که از شاخص ترین این اقدامات، کاری بود که با همکاری دستگاه ها و آستان قدس رضوی در تاغ کاری اراضی اطراف شهرستان سرخس و جاده های این مسیر انجام شد.

این کارشناس، طرح احیای بیابان جامع نگر با استفاده از اعتبارات بین المللی ترسیب کربن که اخیرا در بجستان شروع شده و استفاده اعتبارات کمیساریای سازمان ملل در امور پناهندگان را از دیگر اقدامات در این حوزه عنوان و ذکر کرد : طی سال های گذشته حضور مهاجران افغان و تخریب مراتع و کندن بوته ها در مناطق جنوبی استان بسیار قابل توجه و تشدید کننده این وضعیت بود.

کارشناس بیابان زدایی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان افزود : امروز با تشدید پدیده ریزگردها و تاثیر و دامنه گسترش آن در استان های مختلف و خراسان رضوی آنچه بیش از همه ضروری است آن است که مدیریت کنترل و پیشگیری را در کنار همه این اقدامات اجرایی انتخاب کرده و اولویت دهیم.

وی با بیان اینکه این پدیده موضوعی بین المللی، ملی و فرابخشی است و باید با این دیدگاه به آن پرداخت، گفت : اداره کل منابع طبیعی به تنهایی نه قادر و نه مدعی است که این سطح از وخامت موضوع را کنترل و پیشگیری کند.

وی تصریح کرد : باید نگاهی فرابخشی به پدیده ریزگردها و گردو خاک شود و سهم هر دستگاه در این زمینه مشخص شده و در یک مدیریت هماهنگ امکانات و اعتبارات بر مبنای یک سند جامع که هم اکنون آماده است منسجم شود.

او گفت: بی تردید هزینه این اقدامات و پیشگیری هر چند دیر هنگام در شرایط کنونی، باز هم کمتر از هزینه مدیریت بحران است که آسیب های زیست محیطی فراوان و صدمات گسترده ای دارد.

در واقع افق آینده پیش رو مطلوب نیست و می طلبد همه به صورت منسجم و در تعامل با هم نگاهی فرا ملی و فرا بخشی به این پدیده و کنترل و مدیریت آن داشته باشند و اجرایی شدن سند جامع کنترل و مدیریت کانون های بحرانی استان که در یک برنامه هشت ساله طراحی شده می تواند تا حد قابل توجهی این وضعیت را سامان دهد.