مقدمه ای بر تمدن کاریزی
پروفسور پاپلی یزدی در کتاب ارزشمند خود یعنی «قنات قصبه گناباد، یک اسطوره» به تعریف گونه ای از جوامع انسانی پرداخته که خود آن را «تمدن کاریزی» نامیده است.
«قنات قصبه گناباد، یک اسطوره» کتابی است به قلم پروفسور پاپلی یزدی که در سال ۱۳۷۹ و قبل از سمینار بین المللی قنات به چاپ رسیده است.
این کتاب منبع جامعی است در موضوع قنات و قنات قصبه و تاریخ گناباد و مسائل مختلف اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی آن. این کتاب در سال ۱۳۸۹ به چاپ دوم رسیده است. مناسب دیدیم تا بصورت موردی به انتشار بخش هایی از این کتاب بپردازیم.
جناب آقای پاپلی یزدی در مقدمه این کتاب به تعریفی جدید به نام «تمدن کاریزی» پرداخته است که زاویه نگاهی جدید به تمدن ها و شهر های حوزه قنوات باز می کند. آنچه در ادامه می آید مقدمه چاپ اول این کتاب است:
اگر قنات ابداع نشده بود، در محدوده وسیعی از مناطق خشک و نیمه خشک کره زمین به ویژه در آسیا و شمال آفریقا، عملا شهر و روستای بزرگی به وجود نمی آمد و کشت و زرع، صنعت و تجارت چندان نضج نمی گرفت. در پهنه وسیعی که بخش مهمی از شرق و مرکز ایران را در بر می گیرد به دلیل کمی نزولات جوی و ضعف پوشش گیاهی و مراتع حتی کوچ نشینی در ابعاد نسبتاً بزرگ هم امکان نداشت. عملا می توان گفت اگر ابداع قنات نبود شهرهای یزد، گناباد، کرمان، فردوس، قاین، بیرجند، سبزوار، کاشان، دامغان، سمنان، نیشابور و حتی مشهد و امثالهم یا تشکیل نمی شد و یا در حد یک روستای کوچک باقی می ماند. بنابراین در مناطقی به علت کاهش شدید ریزش و جریانات آب سطحی، چشمه وجود ندارد و امکان حیات مداوم در یک محل بدون دسترسی به آب زیرزمینی محدود است، برای زیستن راهی جز یاری جستن از سیستم قنات نیست.
پس قنات خود ریشه اصلی ایجاد شهرنشینی و مدنیت و کشت و زرع (لااقل در دشتها و پایکوهها) بخش وسیعی از کره زمین است. تمدن متکی به قنات، خود تمدن ویژه ایست با نوعی حکومت متفاوت از حکومتهای آبی (مثل نیل و بین النهرین) و مرتعی یا استپی (مثل آنهایی که از دل صحاری آسیای مرکزی به وجود آمد) و متفاوت است از حکومتهای تجاری- دریایی مدیترانه مثل امپراتوری روم و یونان همچنانکه حکومت فئودالی اروپا با حکومت پیچیده و چند جنبه ای چین تفاوت دارد.
نگارنده این سطور، برای تمدن کاریزی ویژگیهای خاصی قائل است و معتقد است که این ویژگیها تمدن کاریزی را از سایر تمدنها متمایز می کند که جای آن در این بحث نیست و انشاء الله در کتابی مستقل تحت عنوان «تمدن کاریزی» بحث خواهد شد.
اما یکی از عمده ترین ویژگیهای تمدن کاریزی صلح جویی و رسیدن به اهداف از راه گفتگو و مذاکره است. در منطقه ای که قنات منشاء اصلی آب و فعالیت است یعنی در پهنه ای که در شرق کوههای مرکزی ایران و در جنوب کوههای البرز (از شرق قزوین به بعد) تا کناره های دریای عمان و از شرق تا کوههای هندوکش و کوههای مرکزی افغانستان، در شمال شرق تا چمنزارهای وسیع آسیای مرکزی واقع است، هیچگاه خاستگاه حکومتهای جنگجوی بزرگ و عالمگیر نبوده است و هرگز از این پهنه لشکرهای بزرگ برنخاسته اند و هیچگاه کشورگشایان بزرگ متولد نشده اند. این بدان دلیل است که پتانسیلهای طبیعی اجازه این کار را نمی داده است.
محدودیت پوشش گیاهی و بخصوص منابع مرتعی ومحدودیت شدید آب اجازه رشد و تکامل حکومتهای صحرانشین (استپی) و یا فئودالی را نداده است. در این پهنه وسیع که جز به مدد آب قنات، آب شرب و زراعت بدست نمی آید، زمینها در قطعات کوچک و بصورت خرده مالکی، با تولید محصول زراعی کم و مازاد تولیدی کمتر است. از قدیم الایام مردمان این مناطق برای جبران کسری نیازهای خود، به صنایع دستی و تجارت روی آورده اند. خرده مالکان، خرده دامداران، صنعتگران و تجار، جز به صلح و آرامش نمی اندیشیدند و در زمان صلح و آرامش است که سود می برند. درست بر عکس کسانیکه می خواستند کسری نیازهای خود را از راه چپاول، غارت و کشورگشایی بدست آورند و دنبال جنگ، آشوب و ناامنی بودند. سود مردمان تمدن کاریزی در آرامش و صلح بود و سود تمدنهای استپی (مرتعی) مجاور این تمدن، در جنگ و جدال و غارت و چپاول.
سود مردمان تمدن کاریزی یعنی مردمان شهرهایی که بیشتر تجارت پیشه و صنعتگر هستند در مذاکره، گفتگو، ساماندهی روابط شهر و روستا، تفاهم و صلح، راستگویی و درستکرداری بوده است. تاجر جز با راستی و صنعتگر جز با درستکاری سود نمی برد. در عوض فئودالها و صحرانوردان جز با خدعه و نیرنگ، استثمار، جنگ و. خونریزی عوایدی حاصل نمی کنند.
محدودیت منابع طبیعی و منابع آب در مناطقی که قنات منبع اصلی آب آن است در طول هزاران سال، خود موجب بروز رفتاری صلح جویانه، تاجر مسلک و مذاکره گر شده است.
همانطور که گفته شد اثبات این نظریه یعنی وجود یک تمدن کاریزی و تفاوتهای این تمدن با تمدنهای دیگر بخصوص در زمینه های صلح و دوستی در این مختصر نمی گنجد. بر مبنای این نظریه نگارنده، قنات را چیزی فراتر از یک تکنولوژی سنتی تامین آب و سرمنشاء ایجاد روستاها و شهرها می داند. اخلاق و فرهنگی که جهان امروز نیاز مبرمی بدان دارد یعنی تمدنی که خوی و خصلت و رفتار مردمان آن، سخت کوشی، تلاش، تولید محصولات گرانقیمت کشاورزی، صنعتی و خدماتی و تجاری و مبادله آن از طریق مذاکره و گفتگو است. یعنی همان اخلاق عملی که جهان امروز تشنه آن است (لذا فرزندان این تمدن طرفداران بحث گفتگوی بین فرهنگها و تمدنها هستند). شاید که فرزندان این تمدن اصولا چیز دیگری جز صلح دوستی و گفتگو را هرگز نتوانند مطرح کنند. چون در تاریخ، فرهنگ و تمدن آنها چیز دیگری جز صلح جویی نیست. اصولا در ادبیات این مناطق، ادبیات حماسی نضج چندانی نگرفته است. پهلوانان و قهرمانان این مناطق معمولاً کشتی گیران و مسابقه گران هستند تا جنگجویان حرفه ای که شهرت خود را در میدانهای نبرد بدست می آورند.
افسانه های این مناطق حول محور آب قنات و طاهر آبشناس و امثالهم دور می زند و حتی به اصطلاح امروزی سوپرمنهای آنها کسانی هستند که هر روز یک قنات حفر می کردند و یا طی چند ثانیه دلو پر خاک را از ته چاه بیرون می دادند. تقریباً تمامی پهلوانان شاهنامه چه مثبت و چه منفی متعلق به تمدن فئودالی و تمدن استپی و صحرانوردی هستند. افسانه های تمدن قناتی پهلوانان جنگاور و خونریز ندارد.
از سوی دیگر قنات مظهر تمام و کمال پیشرفت علوم عملی، فن آوری و تکنولوژی چندین هزار ساله بشر است. می توان ادعا کرد در ساخت یک قنات باید بیشتر از علوم متعدد یاری جست تا در ساخت اهرام مصر. در عین حال قنات مظهر مدیریت های مردمی، تعاون و همیاری، گذشت و همکاری مستمر و چند هزار ساله بشر است. حفر یک قنات جز با اتفاق ایجاد نمی شود و خشک شدن قنات جز با نفاق.
بهرست مطالب همین اثر خود بیانگر علوم و فنون طبیعی و اجتماعی است که در قنات موثر است. برای حفر قنات تقریباً تمام علومی که امروز به علوم زمین معروف شده است (توپوگرافی، زمین شناسی، آب شناسی، شناخت سفره های آب زیرزمینی، پوشش گیاهی و غیره لازم است) برای حفر قنات، تخصصهای متعدد مهندسی، معماری، حفاری، مکانیک، آهنگری، نجاری، ریسندگی و بافندگی و دباغی و غیره در وجه احسن آن لازم است. هر یک از این رشته های کاری اگر مختل می شد کار قنات نیز مختل می گردید. فکر کنیم که دباغ نتواند دلو خوبی را درست کند، دلو پاره شده و مقنی در چاه کشته می شود.
کمی آب قنات باعث شده است که دقت در زمان شناسی به اوج خود برسد و مردم این مناطق حساب ثانیه ها را داشته باشند، همین امر باعث گردیده است که در تمدن کاریزی زمان شناسی، وقت شناسی، نجوم و ستاره شناسی به کمال برسد. زمان شناسی دقیق موجب شده است که از نظر رفتاری مردم خوش قول و وقت شناس باشند.
قنات موجب گردیده که ساماندهی سرمایه و نحوه هزینه کرد درآمدها و حسابرسی آب و دخل و خرج در کمال باشد. کمتر قنات بزرگی است که متعلق به یک بزرگ مالک باشد و حتی در صورت بزرگ مالکی بهره برداران آن متعددند. همین امر باعث بروز مدیریتهای مردمی بسیار کارآمد و گذشت و تفاهم و تساهل شده است.
قنات عین مدیریت زیست محیطی، مدیریت مهندسی و عمران، مدیریت بهره برداری از آب، مدیریت زمان، مدیریت بر مالکان بهره بردار و مدیریت امور مالی ودخل و خرج است. قنات یعنی منشاء بسیاری از قوانین شرعی، عرفی، بسیاری از افسانه ها، باورها، اعتقادات و غیره.
کمتر قنات بزرگی در کشور وجود دارد که بخشی از آب آن وقف نباشد. مثلا همین قنات قصبه بیش از یک سوم آب آن وقف است. از این طریق قنات پیوندی ناگسستنی با مسایل مذهبی و اعتقادی مردم است.
بنابراین کتاب حاضر فراتر از یک تک نگاری (مونوگرافی) جهت ارایه چگونگی حفر یک قنات قدیمی که تا امروز عمیق ترین قنات کشور شناخته شده است می باشد. این کتاب می خواهد نشان دهد چگونه مردمان متکی به قنات در طی قرنهای قرن، از یک سو پیام آور صلح، دوستی و آرامش، تفاهم و گفتگو بودند و از سوی دیگر در شناخت و تکامل علوم نظری و عملی چه در زمینه های طبیعی و مهندسی و چه در زمینه های اجتماعی، اقتصادی، مالی و مدیریتی تلاش و کوشش بی دریغ ارزانی داشتند و میراث فرهنگی و تمدنی عظیمی را به جای گذاشته اند. میراثی که شأن و منزلت آن هنوز کاملاً مشهود و معلوم نشده است. باید دانست که ممکن است قناتها بخشکند، ولی قرنها پس از خشکیدن آنها ویژگیهای فرهنگی و تمدنی آنها پابرجا می ماند.
امید است که سمینار بین المللی قنات که در اردیبهشت ۱۳۷۹ در شهر یزد تشکیل می گردد گامی برای قنات شناسی بیشتر در کشور باشد.
دکتر محمد حسین پاپلی یزدی
مقدمه کتاب قنات قصبه گناباد یک اسطوره، چاپ اول، ۱۳۷۹، انتشارات شرکت سهامی آب منطقه ای خراسان
——-
کتاب قنات قصبه گناباد یک اسطوره، چاپ دوم، ۱۳۸۹، انتشارات پاپلی