به یاد باستان شناس شهیر گنابادی

نگاهی به تقویم یادمان انداخت که ۳۸ سال از فوت  دکتر عباس زمانی گذشته . استاد دانشگاه تهران و باستان شناسی که  مقالاتش درباره  هنر و معماری گناباد هنوز قوی ترین مقالاتی است که در این زمینه نوشته شده است

همان روزها  فوت استاد مجله هنر و مردم که بسیاری از مقالات دکترزمانی در آن چاپ می شد شرح کوتاهی از زندگی نامه  ایشان را چاپ کرد . عینا در اینجا می اوریم امید که  اینگونه افراد که علم شان را با   علاقه به موطن در امیختند و از هر فرصتی برای  ارتقاء فرهنگ شهرشان تلاش کردند  هر روز در این دیار بیشتر شود.

بیاد یک همکار از دست رفته

در آخرین روزهای تیرماه، «هنر و مردم» همکار عزیز و گرانقدری را از دست داد. او، دکتر «عباس زمانی» بود. دانشمند و محقق گرانمایه، پژوهنده‌ای خستگی ناپذیر و انسانی با تمام خصال برجسته انسانیوژ.

مرگ این عزیز، دریغی بجای نهاد برای ما، و درد و اندوهی که دل را لبریز کرده است. دیغا، که مرگ او را بی‌هنگام ربود.

دکتر «عباس زمانی»، روز بیست‌وهشتم تیرماه، در یک حادثه فجیع رانندگی در راه مشهد- بسختی مجروح و مصدوم شد. هفت شبانه‌روز، نیمه جان، بر تخت بیمارستان با مرگ ستیزه کرد. پزشکان نیز برای رهائی‌اش از چنگال سیاه مرگ، تلاش بسیار کردند. لیکن هر ستیز و تلاشی بیهوده و عبث بود. دست بی‌ترحم اجل، نقطه پایان بر آخرین ورق دفتر زندگی‌اش نهاد و مرگ، پیروز شد …
 
 
 «هنر و مردم» این ضایعه غم‌انگیز و دردناک را به بازماندگان مرحوم دکتر «عباس زمانی» و شاگردانش تسلیت میگوید و یادش را گرامی میدارد.

آنچه در پی میآید، زندگینامه کوتاه و فشرده‌ایست از مرحوم دکتر «عباس زمانی» با نگاهی کوتاه به فعالیت‌های علمی او و اشاره به چگونگی فاجعه‌ای، که این وجود عزیز و گرانمایه را از میان ما ربود …

او بسال ۱۲۹۷ در خانواده‌ای متوسط، در «گناباد» (از شهرهای استان خراسان) متولد شد، روزگار کودکی را همانند دیگر کودکان، سپری کرد و چون کیف و کتاب بدست گرفت و روانه مدرسه شد، آن عشقی پرشور که در خانواده او موروثی مینمود، در وجود او بیدار شد: عشق به دانش و فرهنگ …

او، از همان آغاز، این میراث ارزنده را گرامی داشت. در کلاس، همیشه جزو شاگردان برجسته و ممتاز بود. حتی میتوان گفت ممتازترین شاگردان کلاس بود. گواهینامه شش کلاسه ابتدائی را در «گناباد» گرفت و از آنجا که عشق و علاقه به «فرهنگ» در نهادش بود، در سال ۱۳۱۵ با تصدیق ششم ابتدائی، در «اداره معارف» آنزمان (آموزش و پرورش فعلی) مشغول کار شد. خود، بسیار جوان بود، که نوجوانان همشهری‌اش را درس می‌آموخت. تا سال ۱۳۲۳ به تدریس پرداخت و در این زمان، به ریاست کارگزینی اداره فرهنگ سابق گناباد منصوب و مشغول کار شد، ضمناُ تدریس را همچنان ادامه میداد. هفته‌اس چند ساعت، ریاضات سالهای اول و دوم و تاریخ ادبیات سیکل دوم دبیرستان را تدریس میکرد. و این جای شگفتی ندارد که: چگونه او که فقط تصدیق کلاس ششم ابتدائی را داشت، دروس دبیرستانی را به دانش آموران می‌آموخت. زیرا او درحین کار، درس می‌خواند و طرفه آنکه او دروس دبیرستانی را، پیش خود و بدون معلم فراگرفته بود.

درسال ۱۳۳۳ به مشهد آمد و موفق به گرفتن دیپلم ادبی شد. یکسال بعد (۱۳۳۴) در کنکور دانشگاه، در رشته حقوق شرکت کرد و به دانشگاه راه یافت. لیکن یکسال بیشتر حقوق نخواند وسال بعد، رشته‌اش را عوض کرد و به دانشکده ادبیات رفت. این تغییر رشته، بخاطر شوق و علاقه وافری بود که به رشته باستانشناسی داشت. بالاخره چهارسال بعد- در سال ۱۳۳۹- شاگرد اول دانشکده ادبیات شد و لیسانس خود را گرفت.

در این هنگام، از طرف دولت، یک بورس چهارساله در اختیارش گذاشته شد که به فرانسه برود. با استفاده از این بورس، راهی فرانسه شد و با استعداد شگرف و پشتکار فوق‌العاده‌ای که داشت، دوره چهارساله دکترا را در مدت دوسال و نیم گذراند و یکسال و نیم زودتر به ایران برگشت. برای آموختن شتاب داشت. از هر لحظه‌، برای کسب علم و دانش سود می‌جست. بیم داشت که لحظه‌ای را، بدون آموختن از دست بدهد. روی همین اصل، در طول دوسال و نیم تحصیل دکترا درمدرسه «لوور»، دوره زبان فرانسه را نیز گذراند و حتی، درمیان فارغ‌التحصیلان دشته زبان فرانسوی، عنوان شاگرد اولی را کسب کرد. و چنین بود که در بازگشت از فرانسه وقتی دوستان و آشنایانش از او درباره «جاهای دیدنی و جالب» فرانسه می‌پرسیدند، او بیشتر از هر چیز درباره محیط دانشگاه، کلاس درس و قیافه و خصوصیات استادان فرانسوی‌اش حرف میزد.

مرحوم دکتر «عباس زمانی»، وقتی از فرانسه به ایران برگشت، در دانشکده‌های الهیات، ادبیات، هنرهای زیبا و هنرهای دارماتیک، به تدریس پرداخت، و تا پایان عمر، همچنان بکار تدریس در دانشگاه ادامه داد.

مرحوم دکتر «عباس زمانی»، پرکار و خستگی ناپذیر بود. ژرف نگر و ژرف اندیش و آنچه را آموخته بود، با علاقمندی بسیار به شاگردانش می‌آموخت، زندگی‌اش، در آموختن و آموزاندن سپری شد. همیشه میخواست بداند و به درستی بداند. بیش از همه، به کار باستانشناسی عمیقاً عشق می‌ورزید تا آنجا که تابستانها، تمام وقت خود را  صرف تحقیقات ارزنده‌ای نیز بعمل آورد. او، گنجینه گرانبهائی از دانش و فرهنگ بود. مقالات علمی و تحقیقی بسیار نوشت، که هر یک به نوبه خود مقام والائی در شناساندن تاریخ و فرهنگ و تمدن باستانی ایران دارد. بیشتر مقالات علمی و تحقیقی او، در مجله «هنر و مردم» بچاپ رسیده است و کتابهای او نیز از طرف وزارت فرهنگ و هنر و دانشگاه چاپ و منتشر شده است. پاره‌ای از تألیفات مرحوم دکتر «زمانی» عبارتند از:

الهیات و معارف اسلامی- سیر تحول معماری ایران از آغاز تا پایان دوره سلجوقی- پیوندهای تاریخی تخت جمشید هخامنشی و اصفهان عصر صفوی- گوشوار و گوشوار تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران- قدمت و تمدن به هزار ساله دشت قزوین و … بسیاری کتابها، مقالات و سخنرانی‌ها و کنفرانس‌های علمی دیگر.

مرحوم دکتر «زمانی»، در تحقیقات علمی باستانشناسی دشت قزوین نیز شرکت داشت. نیز پیرامون آثار باستانی زادگاهش- گناباد- بررسی‌ها و تحقیقات علمی قابل توجهی کرده بود. از جمله «حلقه دختر شوراب» گناباد، هنر سال سازی در «مند» گناباد، «قلعه فرود» گناباد، سه اثر تاریخی در «زیبد» گناباد، «حلقه دختر مزاریستان» گناباد تحقیقات جالبی بعمل آورده بود که هر یک از اینها، طی مقاله‌ای در مجله «بررسی‌های تاریخی» و مجله «هنر و مردم» بچاپ رسیده است. او همچنین در کنگره‌ها و سمینارهای مختلفی شرکت داشت و حاصل مطالعات و تحقیقات علمی خود را در سخنرانی‌های علمی متعدد، در دسترس دانش‌پژوهان و علاقمندان قرار میداد.

 تصویر جلد مجله هنر و مردم  شماره ۱۳۳در سال ۱۳۵۲

مرحوم دکتر «زمانی»، بسال ۱۳۲۷ با خانم فخرایران مطلبی پیوند زناشوئی بست. حاصل این ازدواج، دو دختر فرشته و فریور و یک پسر بنام فرهاد است.

خانم «فخرایران»، درباره همسرش می‌گوید:

– هیچ چیز باندازه مطالعه بر روی یک اثر تاریخی و نوشتن یک مقاله تحقیقی، خوشحالش نمی‌کرد.

او، خانواده‌اش ر اصمیمانه دوست داشت. متواضع و فروتن بود. وجودش از عطوفت و مهربانی لبریز بود. در سفرهایش، از فرصت استفاده می‌کرد و به مطالعات علمی می‌پرداخت. گاه، همانطور که در جاده میرفت، بنای مخروبه‌ای توجهش را جلب می‌کرد. می‌ایستاد و به بررسی بنا می‌پرداخت، عکسبرداری میکرد و از افراد محلی تحقیق می‌کرد. سرشار از شور و شوق کار بود. در تمام طول حیات خود، هرگز روزی را به بیکاری نگذراند. وقتی کار تحقیق درباره موضوعی را بپایان میرساند، سخت به هیجان می‌آمد. آنوقت کار دیگری را شروع می‌کرد. هرگز بررسی و تحقیقی را نیمه‌کاره رها نمی‌کرد.

مرحوم دکتر «زمانی» معمولاً سالی یکبار به مشهد میرف. تابستان، فصل این سفرها بود. از مشهد، پس از زیارت امام رضا (ع)، راهی زادگاهش میشد … اما، آخرین سفر او، هرگز بپایان نرسید.

فاجعه، در راه تهران- مشهد- بیست‌ودو کیلومتر بالاتر از قوچان، اتفاق افتاد. باتفاق همسر، دو فرزند و برادرزاده‌اش، طبق معمول همه ساله، عازم مشهد بود. شگفت اینکه همسرش می‌گوید:

– دکتر، معمولاً در سفرهایش عجول نبود و شتاب نمی‌کرد. اما این‌بار، با شتاب عازم این سفر شد. شب سه‌شنبه بیست‌وششم تیرماه بخانه آمد و گفت: بچه‌ها حاضر باشید، فردا صبح حرکت می‌کنیم. روز بعد، ساعت چهارونیم صبح از تهران حرکت کردیم. تفریح‌کنان میرفتیم. شب، به شاه‌پسند رسیدیم و خوابیدیم …

و صبح روز فاجعه، مرحوم دکتر «زمانی» و خانواده‌اش، نزدیک ظهر به قوچان رسیدند- ۲۲ کیلومتر از قوچان رد شدند که ناگهان اتومبیلی که از روبرو میآمد، هنگام سبقت گرفتن از یک اتوبوس، با اتومبیل حامل دکتر و خانواده‌اش، بشدت تصادف کرد. دراین تصادف تنها مرحوم دکتر «زمانی» آسیب و صدمه بسیار دید. سایرین نیز مجروح و مصدوم شدند. لیکن خطری متوجه جانشان نشد …

او را بی‌درنگ به قوچان رساندند وبه بیمارستان بردند. جراحات وارده شدید بود ناچار از قوچان، به مشهد انتقالش دادند و از مشهد نیز به تهران منتقل گشت. هفت روز، در برابر مرگ مقاومت کرد. لیکن، دریغا، که مرگ آمده بود و بازگرداندنش غیرممکن بود. بالاخره، درست یکهفته پس از تصادف، در روز پنجشنبه چهاردهم مرداد ماه، ساعت هشت‌ونیم صبح، برای همیشه دیده برهم نهاد و زندگی را بدرود گفت …

اما، یاد او و آثار ارزنده‌اس که از او بجای مانده است، هرگز نخواهد مرد. خاطره‌اش، در یاد دوستان و آشنایان، جاودانه زنده خواهد ماند
 

۱  آثار تاریخی مهم گناباد

ویژگی اثر : تخستین کنگره تحقیقات ایرانی ۱۳۵۲
۲  اشیاء تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۵۰
۳  پیچ تزیینی در آثار تاریخی اسلامی
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۳
۴  پیچ تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۴۹
۵  خط کوفی تزیینی در آثار تاریخی اسلامی
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۳
۶  خط کوفی تزیینی در آثار تاریخی اسلامی
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۵۲
۷  در مساجد ایران نقشه سبک بدوی عرب وجود ندارد
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۳
۸  در مساجد ایران نقشه سبک بدوی عرب وجود ندارد
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۵۱
۹  درباره تحولات درفش ایران
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۴۸
۱۰  دو اثر تاریخی در پسکلوت گناباد
ویژگی اثر : بررسیهای تاریخی ۱۳۵۲
۱۱  سه اثر تاریخی در زیبد گناباد
ویژگی اثر : بررسیهای تاریخی۱۳۵۱
۱۲  شباهت تخت جمشید هخامنشی و اصفهان عصر صفوی
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۳
۱۳  شباهتهای تخت جمشید هخامنشی و اصفهان عصر صفوی
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۰
۱۴  شیار تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۲
۱۵  طاقنما و نغول تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
۱۶  طاقنماو نغول تزیینی در آثار تاریهی اسلامی
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۵۲
۱۷  طرح آربسک و اسلیمی در آثار تاریخی اسلامی
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۲
۱۸  طرح اربسک و اسلیمی در آثار تاریخی اسلامی
۱۹  قدمت و تمدن نه هزار ساله دشت قزوین
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۱
۲۰  قلعه دختر شوراب گناباد
ویژگی اثر : بررسیهای تاریخی ۱۳۵۰
۲۱  قلعه دختر مزار بجستان گناباد
ویژگی اثر : بررسیهای تاریخی ۱۲۵۲
۲۲  قلعه فرود گناباد برکی مشهور از یک داستان باستانی
ویژگی اثر : بررسیهای تاریخی ۱۳۵۲
۲۳  گنبد دو پوش تزیینی در آثار تاریخی اسلامی
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۵۲
۲۴  گوشوار وگوشواره تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : هنر و مردم ۱۳۵۰
۲۵  مزار سلطان محمد عابد
ویژگی اثر : تهران ۱۳۶۳
۲۶  مزار سلطان محمد عابد کاخک گناباد
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۱
۲۷  مزار سلطان محمدی معروف به کاخک گناباد
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۱
۲۸  مسجد جامع گناباد
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۳
۲۹  مسجد جامع گناباد
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۴۹
۳۰  مقبره جغتین گیسور
ویژگی اثر : بررسیهای تاریخی ۱۳۵۱
۳۱  مقرنس تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۳
۳۲  مقرنس تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۰
۳۳  منار و مناره تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : معماری ایران ۱۳۶۳
۳۴  منارو مناره تزیینی در آثار تاریخی اسلامی ایران
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۱
۳۵  هنر سفالسازی در مندگناباد
ویژگی اثر : هنر ومردم ۱۳۵۱