داستان خرابه های شهر

هر خرابه ای پر است از خاطره های انسان هایی که ساکنش بوده اند و گویاست بر توانایی دستانی که آن را ساخته اند.

برای دیدن خانه های قدیمی با بادگیرهای بلند و سقف های گنبدی لازم نیست جای دوری برویم. مابین خیابان های اصلی و در کنار ساختمان های تازه ساز  اطراف محله های قدیمی شهر از این عمارت های نیمه جان به راحتی یافت می شوند. اکثر خانه ها  شبیه هم هستند و چشم فورا به آنها عادت میکند.  یک بادگیر، درب چوبی و حیاطی که دور تا دورش اتاث است و احتمالا یک ایوان تابستانی یا زمستانی دارد. در این میان دوخانه بودند که تفاوت های چشم گیری داشتند.  تفاوت هایی که آنها را از بقیه کوچه های شهر متمایز می کرد.

پشت بیمارستان فیاض بخش کوچه ای است که خیابان المهدی را به اداره برق متصل می کند. کوچه ای که خیلی ها برای فرار از پلیس کنار چهار راه گیتی نورد  از آن می گذرند. در این کوچه دو خانه قدیمی است ؛ بهتر است بگویم دو خانه قدیمی بود که از هر لحاظ متفاوت بودند. این دو خانه که نشان می داد ساکنانش باید از ثروتمندان  محل باشند به " خانه خانیکی "معروف است.  اکنون یکی از این خانه ها تخریب شده و جایش می خواهند خانه نوساز و امروزی بالا بیاورند. خانه ی دیگر تحت حمایت میراث فرهنگی قرار گرفته است. می گویند شبی آمده اند و آن کناری را تخریب کرده اند تا زمین را به فروش برسانند.

ما چند سال قبل برای عکاسی از دیوارش بالا رفته بودیم و  هفته قبل که دوباره آمدیم از آن دو قلوی افسانه ای یکی بیشتر باقی نمانده بود. اما معماری آنها چه تفاوتی داشت که قابل تاسف خوردن است؟ ابتدا از اینکه هنوز موجود است شروع می کنیم. همانگونه که در عکس ها هم مشخص است این عمارت در دو طبقه ساخته شده که احتمالا طبقه زیرین برای احشام استفاده می شده است. خانه دو درب ورودی دارد یکی درب حیات اصلی است که بعد از گذشتن از سالن کوچکی که برای حفظ حریم خانه بوده وارد حیاط می شویم و درب دوم هم محل ورود  حیوانات بوده است که در ضلع جنوبی خانه است و حیات خلوتی هم دارد.

اتاق ها ی اصلی در طبقه دوم است برای ورود به آن باید از دو مسیر مشابه استفاده کرد. دو مسیر پلکانی باریک که سه پنجره بزرگ بینشان فاصله است و با راهرویی به هم وصل می شوند. در پشت پله ها سه اتاق قرار می گیرد که به هم وصل می شوند و هر کدام پنجره ای داشته که به درب جنوبی مشرف بوده است. ضلع غربی ساختمان به خانه کناری متصل است و اتاقی ندارد اما ضلع شرقی خود  دارای سه اتاق است که بالکن هم دارد. به عبارتی دو ضلع یک مربع اتاق است( ضلع شرقی و شمالی) و  ضلع جنوبی درب رو به کوچه و ضلع غربی دیوار مشاع با همسایه می باشد.

به نظر نمی رسد همه اتاق های طبقه پایین طویله باشد. اتاق های ضلع شمالی که در کنار پلکان است کاملا زیبا ساخته شده و دو اتاق دیگر هم بیشتر شبیه انباری است.شاید هم اتاق زمستانی باشد. حوض شش ضلعی در روبروی پله ها وجود دارد که عمقش از یک متر هم بیشتر است. در حیاط چند درخت انارهم وجود دارد و در کنارش علف سبز شده که معلوم نیست در گذشته باغچه بوده است تا کاربرد دیگری داشته است. قسمتی از سقف آن هم تخریب شده و باز معلوم نیست دارای بادگیر بوده یا نه.
این خانه زیبا که حتی شیک تر از خانه شریعت در خیابان غفاری است این روزها انباری شده است و درو نش گونی های کاه نگه داری می شود. البته صدای مرغ هم از درون دری که قفل شده به گوش می رسد! این عمارت زیبا هم اکنون توسط  میراث فرهنگی ثبت شده و کسی اجازه تخریب ندارد. اگر کسی از همشهریان علاقه مند بود آن را به عنوان ملک شخصی بازسازی کند و یا تبدیل به محل تجاری مانند قهوه خانه نماید میراث توانایی واگذاری دارد.

خانه کناری که اکنون کاملا تخریب شده به نوبه خود معماری اصیلی داشت. اگر وجه تفاوت اصلی خانه اول در دو طبقه بودن آن بود وجه تمایز این خانه  تخریب شده معماری با بادگیر مرکزی بود. ساختمان به گونه ای ساخته شده بود که بادگیری بلند و مرتفع در مرکز آن قرار داشت. در زیر این بادگیر اتاقی بود  کوچک که از چهار طرف به اتاق های دیگری وصل می شد. و آن چهار اتاق هم به یکدیگر راه داشتند. احتمالا اتاق وسط دارای حوضچه ی کوچکی هم بوده تا باد خنک تابستانی را کمی مرطوب  کند. یکی از آن چهار اتاق به حیاط خلوت راه داشت و دیگری به حیاط اصلی و  دو تای دیگر هم به دو اتاق دیگر وصل می شدند. دیوارهای قطور و پنجره های بزرگ از ویژگی های این خانه بود. چنان که واضح است تمام خانه توسط همین بادگیر خنک می شده است و پنچره ها باد را به اتاق ها راهنمایی می کرده اند. این خانه آسیب زیادی دیده بود. دیوارها ترک داشت  و  ورود به آن را ترسناک می کرد مخصوصا وقتی زیر بادگیر بزرگش قرار گرفتیم تا عکس بگیریم. حیاط اصلی خانه در ضلعی بود که با خانه کناری دیوار مشترک داشت. هر دو خانه در قسمت شرقی و شمالی حیاط داشتند ولی خانه اولی بزرگتر بود.

اما الان هیچ خبری از آن معماری زیبا نیست و تنها عکس هایی که در آذر ۱۳۸۵ گرفته ایم  گویای آن روزها و آن زیبایی هاست  و اکنون جایش پی یک ساختمان جدید قرار دارد. آیا هیچ یک از این معماری های امروزی توانای بروز همچین خلاقیتی را دارند اگر هم داشته باشد کسی در شهر کوچک ما پولش را خرج این هزینه های  اضافی نمی کند. پس از الان می شود حدس زد خانه ای که قرار است چند ماه دیگر دیوارهایش بالا بیاید&nb
sp; و چشم ها را مست خود کند چگونه خانه ای است!
حکایت انسان هایی که در این خانه زندگی کرده اند را نمی دانیم فقط  به خانه خانیکی معروف است و احتمالا از آن یکی از مالکین بزرگ منطقه براکوه بوده است. مخصوصا معماری دوطبقه خانه که در روستاهای بالا زیاد دیده می شود و گویای این مطلب است.

احمد یوسفی مقدم

………………………………………………………………….

عکس های خانه تخریب شده – آذر ۱۳۸۵

بادگیر خانه تخریب شده در گوشه ی این عکس مشخص است