عید در صومعه
صومعه ای قدیمی در زیر زمین. مخفی گاه زمان جنگ یا عبادگاه مهرپرستان. در ۵ کیلومتری شهر بجستان. لذت یک تفریح تاریخی را از دست ندهیم.
روستای تاریخی مزار، سرشار از حس های عجیبی است که آدمی تا از اعماق تاریخ مرحله به مرحله پیش می آورد تا به زمان حال برساند بدون آنکه چندپارگی فرهنگی اش به روح صدمه ای بزند.
از شهرستان بجستان گاز ماشین را که بگیرد هنوز ترک اول موسیقی تمام نشده به روستا می رسید. همان مسیر اصلی را باید مستقیم بروید تا روستا تمام شود. آنگاه در فضای باز با مجموعه دیدنی روبرو هستید که حداقل یک روز تفریح علمی را برایتان کامل پر می کند.
روستای مزار، یکی از قدیمی ترین روستاهای ایران است. در این روستا شما می توانید از صومعه مزار، آرامگاه آصف بن برخیا ، یک قبرستان تاریخی هفتصد ساله، خرابی های قدیمی روستا و یک قلعه دختر در بلندی های کوه دیدن کنید.
آرامگاه آصف بن برخیا ، معماری جدیدی متعلق به ۲۰ سال قبل دارد و بیشتر از بنای آن شنیدن ماجرای آن در قصه حضرت سلیمان و ملکه سبا جذاب است. احتملا وجه تسمیه روستای مزار نیز از همین مکان باشد. قبرستان هم یک زمین سنگلاخی است که تنها شاهد آن تابلویی است که درباره قدمتش حرف هایی زده . قبرستانی که مربوط به کشته شدگان نبرد مغولان و اسماعیلیان در قرن هفتم است و قسمتی هم به هجوم غزان ها به خراسان بر می گردد.
خرابه های روستا از بالای تبه منظر زیبایی دارد مخصوصا قسمت هایی که سال ها زیر خاک رفته و در مسیر حرکت سیل ، اندکی از آن نمایان شده است. اما قلعه دختر مزار مانند قلعه دختر شوراب از آثار دوره قبل از اسلام و به معابد آناهیتا بر می گردد. برخی کارشناسان معتقدند در دوره اسلامی مخصوصا اسماعیلی ها از این قلعه ها استفاده نظامی می کرده اند. برای رسیدن به قلعه باید کمی سختی کشید. در مسیر خاکی باید به سمت سد کم آب روستا بروید و آن را دور بزنید و از پشت کوه در مسیر آسانتری به سمت قلعه نیمه مخروبه پیاده روی کنید.
اما آنچه در این روستای تاریخی از همه بیشتر خود نمایی میکند. صومعه مزار است. در بروشورهای معرفی شهرستان گناباد از قدیم ایام و حالا در بروشور شهرستان بجستان ، حتما نام این محل با یک عکس گیج کننده چاپ می شود. نکته فانتزی ماجرا آن است که قبلا در بروشور ها می نوشتند مسجد مزار و امسال عنوان صومعه مزار چاپ شده بود. شاید این تیزی ذهن از سوی مسئولین میراث فرهنگی برای آن بکار رفته تا قدمت آن را برجسته کنند و در مرحله ثبت جهانی آن، کارها سریعتر پیش رود! اما به نظر می رسد کلمه صومعه بیشتر درباره عبادتگاه و خلوتگاه راهبان مسیحی کاربرد دارد تا ادیان باستانی ایران. شاید کلمه معبد مناسب تر باشد.
از اهالی سراغ ، معبد را می گیریم همه مسجد را نشان می دهند اما هیچ نمایی از آن نمی یابیم .مسجد روستا متعلق به دوره تیموریان است که بعدا بازسازی شده است. واردش که میشوید هیچ چیز توجه شما را جذب نمی کند. درب کوچکی در گوشه مسجد هست. بازش می کنیم و کلید برق کنارش را می زنیم. واقعا هیجان انگیز است. راهرویی تنگ و طولانی خودش را نمایان می کند. درست است ، معبد همین جاست!
معماری نامنظم و دیوارهای گچی و کج و کوله و سقف کوتاه عمارت در اولین نگاه ، حسی کامل به همه می دهد. اولین کاری که فرد می کند فهم فضای ۱۸۰ متری آن است همه اتاقک هایش شناسایی می شود و راهروهای آن برانداز می گردد. اینجا الان مسجد است. مهر ، مفاتیح ، قرآن و چادری که قسمت مردانه و زنانه را از هم جدا می کند.
اما این عمارت ویژگی خاصی دارد که آن را به گونه ای در دنیا ممتاز می کند.
در شرح حال آن سه الگو تاریخی روایت شده است
۱- این یکی از معابد مهری است. طبق این دین باستانی که از اروپا تا هند گسترش داشته عبادتگاه باید درون زمین باشد یا غاز طبیعی است یا سازه ای درون زمین. معبد مزار کار دست انسان باستان است که درون زمین عبادتگاهی برای خود حفر کرده و به ذکر مشغول بوده است. یک ساختمان قدیمی هم در بالای تپه ای که معبد درون آن حفر شده وجود داشته که الان خرابه های آن موجود است. به نظر می رسد این ساختمان هم ارتباط خاصی با معبد داشته است
۲- اینجا یک مخفیگاه باستانی است. نکته جالب آن است که این مخفیگاه از بیرون هیچ نشانه وعلامتی ندارد. هنگامی که دشمن به روستا حمله می کرده اهالی درون آن می رفته اند و سنگ بزرگی بر دربش قرار می داده اند . هیچ کس گمان نمی برده درون این تپه صدها تن مخفی شده اند.
۳- در دوره اسلامی اینجا تبدیل به مسجد می شود و چند قرن بعد چسبیده به آن هم مسجدی با ایوان و شبستان می سازند و هر دو در کنار هم یک کارکرد پیدا می کنند.
نکته مهم همین جاست! در دوره اسلامی یک معبد دین کفر ، تبدیل به مقدس ترین مکان مسلمین میشود.
در مطالعات دین شناسی تاریخی، موارد زیادی از التقاط فرهنگ ها در دوره های مختلف تاریخی وجود دارد . در هر سرزمینی که تغییرات انبوه فرهنگی رخ داده مواردی از این دست قابل رویت است. مخصوصا در دوره ای که اسلام جهانی شد نسبت به ادیان مختلف واکنش های متفاوتی از خود بروز داد. در حوزه تمدنی ایران و حوزه تمدنی روم در تقابل اسلام و مسیحیت این مسئله پررنگ تر است.
اکثر جمعیت ایران وقتی مسلمان شدند با انبوهی از نمادهای مذاهب باستانی روبرو بودند که در مقابل آنها معمولا سه واکنش رخ می داد:
– گروهی از معابد و الهه باستانی نابود شدند و نشانی از آنها باقی نماند .
– گروهی به حال خود رها شدند و در حد یک عمارت معمولی تاریخی معنا یافتند.
– گروهی دیگر نابود شدند و در همان مکان عبادتگاه اسلامی بنا شد.
طبق اسناد تاریخی ، برخی از امامزادگان یا قبور مقدس مخصوصا آنهایی که در بلندی ها قرار دارند و شجرنامه مشخصی هم ندارند. معابد پیش از اسلام هستند که با تغییر بنا کارکرد خودشان را در تقدس زایی ادامه داده اند. در این مفهوم، فرهنگ ها لزوما نگاه خصمانه ای به فرهنگ رغیب خود نداشته اند و به هضم ، اندیشه های هم کمک می کرده اند. این موضوع در معماری و فلسفه اسلامی عمیق تر خود را نشان داده است.
این تلفیق های بین فرهنگی در تلاقی اسلام و مسیحیت در منطقه شامات بیشتر از ایران نمود دارد. کلیساهایی که تبدیل به مسجد شده اند و معماری دوگانه دارند در آنجا بسیار دیده میشود. جالب است بدانید مسجد ایاصوفیه استامبول نیز ، اصلی ترین کلیسای روم شرقی بوده است.
معبد مزار هم جزو همین ساخت فرهنگی است. معبد مقدس مهری در دوره اسلامی تخریب نشده مانند معابد آناهیتا به حال خود رها هم نشده است و چون امامزادگان تخریب و تجدید بنا نشده است. بلکه توسط فرهنگ اسلامی بلعیده و هضم گشته است. کارکرد معبد همچنان برای مسلمانان باقی مانده است. عمارت به دلیل کارکرد دیگری که همان پناهگاه بودن است در دو فرهنگ وجه التزام، تقدس را با خود نگه داشته است. در معابد مهری دیگر ایران این حالت دیده نمیشود و این ویژگی ممتاز به این معبد اهمیت دوچندان می دهد که باید مد نظر اهل تحقیق باشد.
اصولا اسلام به دلیل همین کنار آمدنش و تساهل معرفتی که در قرون اولیه داشته در هضم کردن بسیاری از خرده فرهنگ ها موفق بوده بدون آنکه دچار بدعت های توحیدی بشود. اندیشیدن در این باره بسیار حساس است. با کمی تسامح شاید بتوان گفت ترکیب آیین نوروز با بسیاری از ارزش های اسلامی در همین راستا قابل معنا باشد. اینکه عده ای در لحظه سال تحویل که مفهوم باستانی است در مزار شهداء نشسته اند و یا به مکان های مقدسی مانند کربلا می روند و سفره هفت سین می اندازند. گونه ای از هدایت یافتگی فرهنگی در ذهن ایرانی هاست که به این ائده منتهی میشود که فرهنگ ها هم دیگر را حذف نمی کنند بلکه همدیگر می بلعند وتکامل می یابند!
احمد یوسفی
.
.
عمارت بالای تپه بسیار مهم بوده است که اکنون فقظ مخروبه ای باقی مانده است
.
ایوان مسجد و معبد که هیچ نمایی در ظاهر ندارد. بالای تپه عمارتی بوده که نابود شده است
.
.
.
..
.
.
.
.
…
.
.
..
…
..
.
..
.
.
قلعه دختر مزار و سد خاکی مزار در نزدیکی صومعه نیز جای مناسبی برای استراحت و یک کوهنوردی است. آن را از دست ندهید.