زمستان و آبهای سرگردان

همزمان با نزدیک شدن فصل سرما و کاهش فعالیت کشاورزی ساماندهی آبهای زیرزمینی دوباره موضوع اول مدیریت آب در شهرستان می شود.

یک دهه خشکسالی و کمبود آب در  کشور  ساماندهی آب و استفاده بهینه از امکانات آبیاری را در اولویت مدیریت کشاورزی قرار داده است.  از همین رو  سال هاست که مدیریت کشاورزی شهرستان  با همکاری خود کشاورزان در راه جا انداختن آبیاری قطره ای و فشرده و همچنین کانال کشی مسیرهای آب خدمات ارزشمندی انجام داده اند.
اما در این میان قنات ها همچنان دست نخورده باقی مانده اند.

بسیاری از قنات ها با وجود خشکسالی های اخیر کمبود چندانی در خروجی آب نداشته اند. از طرفی فصل کشاورزی در منطقه ما با آبیاری زعفران کم کم پایان می گیرد و مزرعه ها به خواب زمستانی می روند. قناتها اما همیشه فعالند و اب با فشار از مظهر آن خارج می شود. این آبها چه می شود؟ این سوالی است که سالها کسی به دنبال جوابی برای آن نبوده است.
اصولا در این فصل آبها به کالای بی ارزشی تبدیل می شود. آبها معمولا طبق یک سنت قدیمی در زمینهای پایین دست رها می شوند یا در زمین های سفت جریان می یابد تا در فصل دیگر بکار کشاورز بیاید.
دغدغه مسئولین محلی همیشه این بوده است که استفاده بهینه ای از این موقعیت  بکنند.
طبق نظر کارشناسان سه گونه طرح قابل انجام است: 

 1- کاهش موقت خروجی  آب از درون چاه قنات که اکنون به علت سختی کار  غیر قابل انجام است.

 2-  ورود آب ها قنات به چاه های موجود تا سفرهای آن ها بالاتر بیاید.

۳-  ایجاد مخازن در مسیر قنات و ذخیره سازی برای ماه های خشک سال.

با وجود اینکه انجام کار چندان مشکل به نظر نمی رسد ولی در مقام عمل مسائل دیگری مانع انجام این مهم شده است.
محمد صفایی در این باره می گوید :  ما مولفین قنات های مهم شهرستان را دعوت کردیم تا با کمک آنها فکری برای این موضوع برداریم. همه آقایان با اصل کار موافقند ولی یک اضطرابی در مالکین قنات وجود دارد که مانع از همکاری آنها می شود."
عدم همکاری کشاورزان و مالکین قنات در مسائل دیگری همچون کشت یکپارچه و هدفمند کردن آبیاری  هم دیده شده  که خود قابل بررسی است.

فرماندارگناباد زمستان پارسال می گفت : " بالاخره توانسته ایم مالکین را قانع کنیم تا مخازنی در مسیر قنات زده شود و آبها ذخیره گردد."
جدا از علت این ترس که  به نظر می رسد به خاطر علت ورود دولت به حق مالکیت خصوصی باشد نباید این فرصت ها را دست کم گرفت و بهترین استفاده را انجام داد.
اگر طرح ابتدایی برای ذخیره سازی به مرحله عمل برسد و کشاورزان حاضر به همکاری گردند قطعا پیشرفت نمایانی در مدیریت آب  در شهرستان خواهد بود.

فی المثل اگر قبول کنیم که کلمه بیدخت منتسب به فرشته آناهیتا و مربوط به روزگار ناهید پرستی در ایران یعنی پیش از زمان زرتشت یا لااقل اسلام باشد و گمان کنیم که قنات بیدخت را به احترام این فرشته آب و باران نام گذاشته باشند. حداقل دو سه هزار سال از عمر آن می گذرد. این قنات بیدخت همین روزها حدود یک سنگ و نیم آب دارد  یعنی در هر ثانیه حدود پانزده لیتر و اگر سه هزار سال این قنات آب داده باشد عددی با رقم ۱۵ که یازده صفر در جلو آن باشد یعنی قریب یک ونیم ترلیون لیتر آب در دشت های گناباد پراکنده است. 

کتاب حماسه کویر – دکتر باستانی پاریزی