قحطی در کاخک

 در حدود سال های ۱۳۱۵ تا ۱۳۱۷ قحطی سنگینی در ناحیه جنوب خراسان رخ داد. به علت خشکسالی، تولید گندم بسیار پایین آمد و قیمت آن بالا رفت. نانوایی ها همه تعطیل شده بودند و ناامنی حاکم شده بود. موضوع به حدی جدی شد که دولت از تهران راساَ نامه نگاری می کند و رییس وزرا و وزیر مالیه دست بکار شده اند.

کمیسیون ویژه ای به همین منظور به گناباد فرستاده شد تا اوضاع بررسی و  با احتکار به شدت مقابله شود. پیرمردها از آن روزها خاطرات جالبی نقل می کنند.

در میان  نامه های موجود که بین مسئولین محلی و کشوری برای حل این بحران رد و بدل شده بود . یک نامه جلب توجه می کرد . نامه ای از سوی اهالی کاخک به رضاشاه که در ان تقاضای حل مشکل و رسیدن گندم نموده اند. این نامه از آن جهت اهمیت دارد که اولا شرایط آن روز را بخوبی توضیح می دهد. رابطه مناطق مختلف شهرستان و وضعیت اقتصادی کاخک را بیان می کند و از سویی همه بزرگان محل آن نامه را امضا کرده اند که در نوع خود مهم است.

 به جهتی می توان آن را یک نامه سرگشاده دانست برای درد دل مردم یک منطقه دور افتاده  با حاکمان. جالب است که  این نوع ادبیات و این نوع در خواست ها کماکان در روابط حاکم و محکوم وجود دارد و آن را می توان یکی از شاخص های فرهنگ سیاسی ایرانی ها دانست!

احتمال قریب به یقین همه این افراد اکنون فوت کرده اند اما اولاد آنها  خوشحال خواهند شد که نام  اجدادشان پای همچین سندی مکتوب  ببینند. برخی از اهالی مهر داشته اند و برخی امضا کرد ه اند. همچنین نوع امضاها به گونه ای نیست که سلسله مراتب  اجتماعی افراد در آن مشخص باشد.  خشکسالی و فقر همه  شئون اجتماعی را  یکسان کرده است!

در ادامه متن نامه را تا آنجا که خوانا بود پیاده کرده ایم. نام افرادی که امضاء کرده اند هم آورده ایم. مهر تک تک افرادی که قابل خواندن بود هم به صورت مجزا قرار داده ایم. خود قالب مهرها و نوع طراحی فوت آنها جالب توجه است

 احمد یوسفی مقدم

متن نامه :  تاریخ ۲۹/۴/۱۳۱۶

بخاک پای مبارک اعلاحضرت همایونی خلدالله ملکه و سلطانه

تقاضای عطف توجه به مراتب ذیل داریم. کاخک گناباد توابع خراسان.

مزارع تابعه قریب شش هزار نفر ساکن داشته و دارد و از قدیم الایام عواید سالیانه کفاف مخارج نداشته و ندارد . سالهای خوب که باران و برف بموقع می آمده است و عواید اشجار هم بود نصف خوراک اهالی از گناباد و جنگل و نیم بلوک قائن تهیه می شده است . در این سال بواسطه خشکی و نیامدن برف و باران و سرمازدگی اشجار که چهار ماه اقلا گذران اهالی از عواید سردرختی بوده و سرمازدگی محصول تریاک عموم مردم مستاصل شده  برای آنکه قنوات بقدر چهار یک سال قبل آب دارد و غله دیمی بکلی تخم آن از بین رفته است و محصول آبی هم آب نخورده است فعلا که سر خرمنی و زراعت بدست آمده معلوم میشود که  پنج یک سال قبل دست گیر زارع و مالک نمیشود در محالی که غله محل از آن جا تهیه می شده است  آن محال هم در مضیقه است….

منحصر به عرض حال  به شهریار  تاجدار پدر مهربان  ایل که بعضی از اهالی درخیال فرار  و حرکت و بعضی دیگر که قوه حرکت و فرار ندارند محتاج به اعانه و بعضی  هم بوسیله فروش مختصر ملک و اثاثیه می توانند  بقدر قوت خود خرید گندم و نان نمایند بشرط آنکه گندم در دست رس آنها باشد و مقصود از عرض حال همین است که یا پدر تاجدار مقرر فرمایند که گندم وارد نمایند به هر قیمت وارد شود کسانیکه قوه خرید دارند خواهند خرید یا آنکه راه نمایی فرمایند که از چه محل و به چه قیمت و چه وسیله ای خود رعایا می توانیم  بخریم تا آنکه تهیه پول دیده و گندم وارد نماییم. در خاتمه اعلاحضرتا شهریار. بجواب فوری تسکین قلوب جمعی فقیر و گرسنه فرموده و تکلیف  معینی. در صورت عدم التفات یک قریه بکلی خراب  و ویران و چند هزار نفر زن و بچه گرسنه مجبور بتکدی در خاک خراسان خواهد شد.

رعایای کاخک گناباد توابع خراسان

ابوتراب کرباسی – سید عبدالله حقیقت . سید ابوالقاسم  حسن زاده – فرزانه –  ذبیح الله نظامی – سیدمحمد حسینی –  محمدعلی شمسی – ابوالقاسم طبسی کاخکی –  حسین نجاریان – حسن ترحمی –  محمدحسن حلالی –  جلال مولوی –  ذبیح الله نظامی –

.