وضعیت خشکسالی در سالی که گذشت

بارندگی به عنوان عامل تعیین کننده در میزان خشکسالی امسال با سرما نیز عجین شد تا مشکلات ما دوچندان شود

تحلیل وضعیت اقلیمی و خشکسالی در سال ۸۶-۱۳۸۵

علی رغم بارندگی نسبتاً مناسب در سال زراعی ۸۵-۸۶ که در بعضی نقاط از میانگین دوره آماری نیز فراتر رفت و این امر موجب برخی اظهارنظرها مبنی بر خروج کشور از بحران خشکسالی گردید لکن در واقع این موضوع در بعضی از نقاط خراسان رضوی از جمله گناباد و بجستان، خواف و رشتخوار و… تحقق نیافته و متأسفانه این مناطق کماکان با بحران مواجه می‌باشند که ذیلاً تحلیلی بر خشکسالی شهرستان گناباد برای بهره‌برداری و اتخاذ تدابیر لازم ارائه می‌گردد.

لازم بذکر است در نیمه دوم سال ۸۵ بخش بجستان از نظر تشکیلات سازمانی جهاد کشاورزی از شهرستان گناباد منفک گردیده و بصورت جهاد کشاورزی منطقه مستقل بجستان فعالیت می‌نماید لذا برخی آمارها جداگانه به تفکیک بجستان و گناباد (بخشهای مرکزی و کاخک) ارائه گردیده است.
الف) تحلیل وضعیت بارندگی در سال زراعی ۸۶-۸۵
کل میزان بارندگی در شهرستان گناباد در سال زراعی ۸۶-۱۳۸۵ که توسط ایستگاه سینوپتیک اداره هواشناسی گناباد اندازه‌گیری و ثبت گردیده تا مورخ ۱۵/۳/۸۶ به میزان ۶/۱۹۰ میلیمتر بوده است این در حالی است که مجموع بارندگی سال زراعی گذشته ۴/۱۰۱ میلیمتر بوده و متوسط بارندگی دوره آماری ۲۰ ساله اخیر گناباد ۱/۱۴۲ میلیمتر می باشد. سال زراعی ۷۷-۱۳۷۶ با مجموع ۲۶۴ میلیمتر پرباران‌ترین سال و سال زراعی ۷۹-۱۳۷۸ با مجموع ۳/۴۷ میلیمتر کم باران ترین سال در طول ۲۰ ساله اخیر گناباد بوده است. در ۲۰ سال گذشته تنها ۴ سال بیش از امسال بارندگی در گناباد وجود داشته که آخرین آن به سال ۷۸-۱۳۷۷ با ۱۹۸ میلیمتر برمی‌گردد.
که بعد از همان سال به مدت ۷ سال عموماً بارندگی سالانه گناباد کمتر از متوسط بارندگی دوره آماری بوده است که همین امر باعث ایجاد یک دوره خشکسالی شدید در گناباد گردیده است. اما از سال زراعی جاری که میزان بارندگی گناباد نسبتاً مطلوب بوده و از متوسط دوره آماری ۲۰ ساله اخیر خود فراتر رفته نیز نمی توان به عنوان پایان خشکسالی و خاتمه تاثیرات آن بر بخشهای مختلف یاد کنیم چرا که:
۱ـ بارندگی زمانی مفید و مورد استفاده کامل می‌باشد که به لحاظ زمانی از توزیع مناسبی برخوردار باشد که این امر در مورد بارندگی امسال گناباد چندان صادق نیست به طوری که در روزهای ۱۹ و ۲۰ بهمن ۱۳۸۵ به ترتیب ۱/۲۱ و ۲۳ میلیمتر بارندگی به وقوع پیوست که در هر دو مورد رکورد حداکثر میزان بارندگی در ۲۴ ساعت طی دوره آماری ۲۰ ساله گناباد شکسته شد، واضح است بارش ۱/۴۴ میلیمتر در زمانی کمتر از ۳۶ ساعت نه تنها چندان مفید فایده نبود بلکه با ایجاد سیلاب در مناطق مختلف باعث بروز مشکلات و خساراتی هم گردید.
 حال اگر این مقدار بارندگی (۱/۴۴ میلیمتر) را از کل بارندگی سال زراعی (۱۹۶ میلیمتر) کم کنیم (۵/۱۴۶) میلیمتر برای کل سال زراعی جاری خواهد بود که این عدد در حدود متوسط بارندگی دوره آماری گناباد (۱/۱۴۲ میلیمتر) می باشد. پس با این وصف بارندگی آنچنانی در سال زراعی اخیر در شهرستان گناباد وجود نداشته است.

۲ـ امسال بیشترین افزایش بارندگیها مربوط به بخش مرکزی شهرستان گناباد بوده و گزارشات ایستگاههای اقلیم شناسی و باران سنجی مستقر در سایر نقاط مختلف شهرستان حاکی از آن است که افزایش چندانی در میزان بارندگی آنها نبوده و بعضاً حتی کاهش بارندگی هم داشته اند.
۳ـ با تحلیل آمار بارندگی در ۹ ماهه گذشته از سال زراعی جاری در می یابیم میزان بارندگی ۵ماه سال (مهر، دی ، اسفند، اردیبهشت و خرداد) کمتر از متوسط ماهانه بارندگی در مدت مشابه دوره آماری بوده است و در آذرماه نیز میزان بارندگی در حدود دوره آماری بوده است و تنها ۳ ماه (آبان، بهمن و فروردین) بیش از دوره آماری خود بارندگی داشته اند پس با توجه به اینکه امسال تنها ۳ ماه پرباران تر از گذشته وجود داشته نمی توان از پایان کامل خشکسالی یاد نمود.
۴ـ خشکسالی دارای انواعی است شامل:
۱ـ۴ـ خشکسالی هواشناسی: هر گاه در یک بازه زمانی عمدتاً کوتاه مثلاً یک ماهه میزان بارندگی کمتر از دوره مشابه باشد ایجاد می گردد.
۲ـ۴ـ خشکسالی کشاورزی: هر گاه خشکسالی روی رشد و نمو و نهایتاً عملکرد محصولات کشاورزی یک منطقه تأثیر بگذارد ایجاد می شود که عموماً در مورد محصولات زراعی یک سال زراعی در نظر گرفته می شود.
۳ـ۴ـ خشکسالی هیدرولوژی: زمانی که خشکسالی بر روی منابع آبی یک منطقه اعم از منابع آبهای زیرزمینی، قنوات، رودخانه ها، چشمه‌ها و غیره مؤثر باشد اتفاق می افتد که معمولاً در یک بازه زمانی ۶۰ ماهه حادث می گردد.
۴ـ۴ـ خشکسالی اقتصادی و اجتماعی: که این نوع از خشکسالی زمانی خود را نشان می دهد که خشکسالی روی شرایط اقتصادی و اجتماعی منطقه تأثیرگذار باشد.
 به این صورت که روستاها در اثر خشکسالی از رونق اقتصادی افتاده و به تدریج خالی از سکنه شده و مهاجرت به شهرها رو به تزاید باشد که در این شرایط هم مشکلاتی برای روستاها و روستاییان ایجاد گردیده و هم پدیده مهاجرت و حاشیه نشینی در شهرها خود باعث مشکلات فراوانی می گردد. این نوع خشکسالی در دوره زمانی حدود ۷۲ ماه بروز می نماید.
با نگاهی به بارندگی‌های سالهای اخیر و افزایش نسبی آن در سال جاری درمی‌یابیم ممکن است این بارندگیهای اخیر جهت کاهش خشکسالی هواشناسی موثر باشد اما حداقل اگر ۲ سال دیگر بارشهای خوبی پیش رو باشد می تواند به کاهش آثار خشکسالی در بخش کشاورزی امیدوار بوده و به امید خداوند متعال ۵ سال پرباران دیگر اتفاق افتد تأثیرگذاری ب
ر منابع آبی شهرستان را شاهد خواهیم بود و حداقل ۷ سال پرباران نیاز می‌باشد تا تأثیر آن بر اقتصاد و اجتماع منطقه حاصل گردد.

ب) تحلیل وضعیت منابع آبی:

ب ـ ۱) بخش کاخک
بررسی به عمل آمده از قنوات مشاهده گردید که کلیه قنوات بخش کاخک تحت تأثیر میزان، پراکنش و زمان بارش دچار افت میزان آبدهی شده است و علی رغم بهبود نسبی بارندگی، این بخش برای نهمین سال پیاپی شاهد خشکسالی می‌باشد و این امر به دلیل افت سطح آب زیرزمینی و فقیر شدن سفره های آب منطقه طی سالیان متمادی خشکسالی می‌باشد.
وضعیت قنوات ۵۹ روستای دارای سکنه فصلی و دائمی با تعداد ۴۱۲ رشته قنات و سطح زیرکشت ۲/۶۸۴۹ هکتار به شرح ذیل تقسیم بندی شده است:
الف) روستاهای دارای قنوات بسیار بحرانی: شامل ۲۸ روستا با ۲۱۷ رشته قنات و سطح زیرکشت ۲/۲۶۳۸ هکتار با کاهش آبدهی ۵۰ تا ۸۰ درصد روبرو می باشند.
ب) روستاهای دارای قنوات نیمه بحرانی: شامل ۶ روستا و ۳۲ رشته قنات با سطح زیر کشت ۵/۱۱۲۷ هکتار با کاهش آبدهی ۲۰ تا ۳۰ درصد روبرو می باشند.
ج) روستاهای دارای قنوات بحرانی: شامل ۲۵ روستا دارای ۱۶۳ رشته قنات و سطح زیر کشت ۵/۳۰۸۳ هکتار با کاهش آبدهی بین ۳۰ تا ۵۰ درصد روبرو می‌باشند و با توجه به خرده مالک بودن کشاورزان این منطقه و شکننده بودن اقتصاد خانوار ساکنین پیش بینی می‌شود چنانچه مساعدتی به قشر کشاورز و محروم این منطقه نشود تبعات شدیدی دامنگیرشان شده و روند مهاجرت را افزایش خواهند داد.
ب ـ ۲) بخش بجستان:
منابع آبی بخش بجستان شامل ۲۲۰ حلقه چاه عمیق و ۴۶۰ رشته قنات می باشد که این بخش نیز همانند شرایط منابع آبی (قنوات) بخش کاخک علی رغم بهبود نسبی بارندگی، شاهد افت میزان آبدهی به میزان ۲۰ تا ۸۰ درصد در نواحی کوهستانی و ۵۰% افت آبدهی در نواحی دشت گردیده است. به همین دلیل اکثر قنوات بخش نیاز شدید به عملیات شیب برداری و کف شکنی و مرمت دارند.
ج) تحلیل وضعیت زراعی و باغی:
محصولات زراعی و باغی شهرستان گناباد در سال زراعی جاری با مشکلات و خسارت هایی به شرح ذیل مواجه گردیده است:

ج ـ ۱) بخش کاخک

۱ـ با توجه به بارندگی های فصل زمستان، کشاورزان در روستاهای کوهپایه ای بخش کاخک به امید بهبود دبی قنوات اقدام به کشت غلات (گندم و جو) نمودند و سطح قابل توجهی نیز در دشت ها به کاشت زیره سبز اختصاص یافت.
 اما عدم بارش در فصل بهار و کاهش دبی منابع آبی باعث عدم آبیاری مزارع غلات در فصل بها گردید که در نتیجه باعث خشکیدگی مزارع قبل از مرحله خوشه دهی گردید.
 این سطح شامل ۵۰۰ هکتار گندم و جو می باشد که خسارت آن شامل هدر رفتن سرمایه گذاری مرحله کاشت و داشت و عدم برداشت حدود ۱۵۰۰ تن غلات شامل گندم و جو می باشد. از طرفی قطع بارندگی در حساس‌ترین مرحله رویش محصول زیره سبز دیم در دشت های مختلف باعث عدم برداشت این محصول گردید. (برداشت محصول زیره سبز در شرایط نرمال بالغ بر ۵۰ تن می باشد).
۲ـ گرم شدن سریع هوا در اواخر فروردین، قطع بارندگی و اختلاف زیاد دمای شب و روز در این مرحله باعث بروز تنش گرمایی در غلات شهرستان گردید. هم زمان با تنش گرما، وزش بادهای شدید و به خصوص طوفان مورخ ۲۶/۱/۸۶ که در حساس‌ترین مرحله رشدی گندم و جو اتفاق افتاد «مرحله گلدهی در تعدادی از ارقام گندم و مرحله پر شدن دانه در ارقام جو و ارقام زودرس گندم در مزارع گندم با تاریخ کاشت به موقع و یا زودتر»، خسارت زیادی به محصولات وارد نمود.
این خسارت به صورت چروکیدگی شدید در دانه ها و کاهش وزن هزار دانه بروز نموده است به طوری که وزن هزار دانه در ارقام مختلف گندم ۳۶ تا ۴۲ گرم در شهرستان بوده است. خسارت مذکور باعث کاهش ۳۵ درصد تولید گندم که بالغ بر ۴۰۰۰ تن گندم در سال زراعی ۸۶-۸۵ است گردید.
علاوه بر کاهش آبدهی منابع ابی در اثر خشکسالی در بخش کاخک، بر اثر بارش تگرگ بهاری حدود ۴۰ شهرستان خسارت وارد می کند عبارتند از:
ـ سوسک شاخه بلند رزاسه: این آفت از ابتدای دهه ۱۳۷۰ در منطقه شایع شده و خشکسالیهای اخیر در تشدید خسارت آن نقش مؤثری داشته و خسارت جدی به باغات بخش کاخک وارد نموده است.
ـ کرم خراط: از آفات چوبخوار است که در این شرایط تهدید جدی برای درختان سیب و گردو می باشد.
ـ ملخ: ملخ های موجود در شهرستان شامل ملخ مراکشی، ملخ ایتالیاتیی، ملخ های شاخک بلند و ملخ تاغ می باشد. چنانچه با این آفت مبارزه نشود و کانون های آن در اول بهار نابود نشود جمعیت بالای آن اکثر مزارع و باغات را نابود می کند
 لذا هر اسل در شهرستان گناباد به طور متوسط از ۸ هزار تا ۱۵ هزار هکتار علیه این آفت مبارزه صورت می گیرد. از سایر آفات خسارت زا سن گندم، کرم خاردار پنبه، موش و انواع کنه های نباتی را می توان نام برد که با ردگیری و مبارزه به موقع علیه آن میزان خسارت کم می‌شود ولی در اثر خشکسالی آنها به مراتب تشدید می شود.
ج ـ ۲) بخش بجستان:
ـ زراعت : خسارت وارده به بخش زراعت شامل سبز خشکی غلات به علت گرمی بیش از حد هوا در پایان فروردین ماه در برخی مناطق، کاهش میزان پنجه زنی در گندم و جو و پر نشدن دانه ها به لحاظ عدم پراکنش مناسب بارندگی و نهایتاً کاهش عملکرد کمی و کیفی در محصولات مذکور می باشد.

(سطح زیرکشت محصولات زراعی در منطقه بجستان حدود ۶۰۰۰ هکتار است) (جدول شماره۱)
ردیف نوع محصول هکتار میزان خسارت (میلیون ریال)

 باغبانی: علی‌رغم بارندگی‌های مناسب سال زراعی ۸۶-۸۵ متأسفانه هنوز هم آثار خشکسالی چندساله در منطقه مشاهده می‌شود به طوری که تغییری در وضعیت منابع آبی منطقه ایجاد نگردیده و به علت اینکه پراکنش نیز نامناسب بوده و عدم بارش از ۱۴ فروردین به بعد، هم چنان آثار خسارت به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر پیکره درختان مشاهده می‌گردد.
نتایج خشکسالی در منطقه شامل کاهش آبدهی قنوات، شور شدن آب و خاک، وزش بادهای داغ (تفت بادهای سوزان) بوده که موجب افت کمی و کیفی محصول استراتژیک انار گردیده و عارضه دانه سفیدی انار که در سال قبل اتفاق افتاد نمونه عینی آن می‌باشد. در حال حاضر افت ۳۵% کیفی و کمی انار پیش‌بینی می‌گردد که علایم آن شامل رنگ پریدگی و کوچک شدن برگها و نیز آثار سوختگی روی میوه‌های انار می باشد. در مورد محصول پسته نیز خشکی بیش از حد دانه های پسته، سقط جنین، پوکی و خشک شدن برخی درختان پسته از جمله خسارا
ت وارده می‌باشد. در مورد درختان زردآلو و بادام نیز کاهش کمی و کیفی محصول و هجوم آفات چوبخوار و خشکیدگی درختان به میزان ۳۰ درصد، مشهود می‌باشد.

(در منطقه بجستان حدود ۵۰۰۰ هکتار باغات انار و پسته و زعفران وجود دارد.) (جدول شماره۲)
ردیف نوع محصول هکتار میزان خسارت (میلیون ریال)

د) تحلیل وضعیت منابع طبیعی:

با توجه به اینکه منابع طبیعی گناباد از نظر اقلیمی و شرایط جغرافیایی در منطقه خشک و نیمه خشک با میانگین بارندگی کمتر از ۱۵۰ میلی‌متر واقع گردیده و در کمربند طوفان های شن قرار گرفته است از قدیم الایام از بابت خشکسالی و حرکت شن های روان خسارات شدیدی به زیرساخت‌های آن شهرستان وارد می‌گردد . خشکسالی‌های شدید و بی‌سابقه‌ای که از سال زراعی ۷۸-۷۷ در این شهرستان شروع وبا شدت و ضعف ادامه داشته است و باعث وارد شدن خسارت شدید به پوشش گیاهی منطقه و از بین رفتن و خشکیدگی سطح زیادی از جنگل‌های دست کاشت تاغ و گیاهان مرتعی شده است عبارتند از:
ـ کاهش رشد گیاهان، کاهش زاد آوری گیاهان، کاهش علوفه تولیدی مراتع، کاهش منابع آب شرب دام، افزایش گیاهان مهاجم در مراتع ، افزایش فشار چرا، افزایش فرسایش آبی و بادی خاک، تخریب بافت و ساختمان خاک، افت سطح آب های زیرزمینی و در نهایت کاهش درآمد دامداران ، افزایش هزینه های دامداری و غیره.
آنچه مشخص است با توجه به گستردگی اثرات خشکسالی بر بخش منابع طبیعی، برطرف شدن این اثرات سوء نیاز به چندین سال زمان داشته که بارندگی‌های مناسب وجود داشته باشد و اقدامات پیشگیرانه به عمل آید تا مجدداً پوشش گیاهی مراتع تقویت و احیاء گردد و سفره های آب زیرزمینی تغذیه گردد و از پیش روی بیابان و کویر جلوگیری به عمل آید.
 در خوشبینانه ترین برآوردها بیش از ۱۰۰ میلیارد ریال خسارت به پوشش گیاهی و مراتع و به طور کلی منابع طبیعی شهرستان وارد گردیده که برای جبران خسارت آن می بایست با یک عزم ملی و بسیج همگانی اقدامات لازم انجام گیرد. اقدامات لازم در زمینه مقابله با اثرات خشکسالی در بخش منابع طبیعی شامل اقدامات اجرایی، مدیریتی و اقدامات عمرانی می باشد.
از اقدامات اجرایی می توان طرح های تعادل دام و مرتع، اعمال مدیریت و قرق مراتع، ساماندهی دام مازاد بر ظرفیت مراتع و بیمه مراتع را نام برد و از اقدامات عمرانی آنچه بسیار مهم و حیاتی است در شهرستان گناباد «عملیات بیابان زدایی و عملیات آبخیزداری» می باشد.
عملیات بیابان زدایی و به دلیل گستردگی زیاد اراضی بیابان و کویری شهرستان که حدود نصف وسعت شهرستان را شامل می شود و با توجه به استعداد و توان بالقوه موجود در شهرستان «با عنایت به موفقیت های چشمگیر شهرستان در زمینه عملیات بیابان زدایی و ایجاد جنگل های دست کاشت تاغ» یکی از حیاتی ترین اقدامات برای مقابله با پدیده بیابان زدایی و کاهش اثرات خشکسالی و جلوگیری از فرسایش بادی خاک می باشد که نیاز به اختصاص اعتباراتی به صورت ویژه برای این شهرستان می باشد.
عملیات آبخیزداری و آبخوانداری ن
یز شامل عملیات احداث بند و سد، پخش سیلاب، احداث سازه های سنگی و سنگی ملاتی، عملیات بیولوژیک و غیره به منظور جلوگیری از فرسایش خاک ناشی از بی‌آبی و سیلاب‌ها در مناطق پر شیب و ارتفاعات جنوبی گناباد و همچنین به منظور تقویت سفره های آب زیرزمینی و افزایش آبدهی قنوات بسیار ضروری می باشد که می‌بایست با اختصاص اعتباراتی اضافه بر اعتبارات محدود موجود در تمام مناطق بحرانی شهرستان این عملیات انجام گیرد. همانگونه که بیان گردید عملیات آبخیزداری و بیابان زدایی جنبه پیشگیری داشته و تأثیرات مثبت انجام اینگونه عملیات در آینده مشهود خواهد بود همانگونه که ثمره عملیات پیشینیان در این خصوص امروز نمایان می‌باشد.

و) تحلیل وضعیت امور دام
استمرار خشکسالی به این بخش نیز خساراتی هم چون کاهش زاد و ولد دام، ضعیف و حساس شدن دام‌ها به بیماری‌ها، افت تولید شیر گوسفند و بز، کاهش تولید پشم، کرک و موی، قصر ماندن گوسفند و بز در اثر سوء تغذیه، مرگ و میر گوسفند و بز، فقر مراتع و تغذیه دستی، فروش بره‌های نارس، سقط جنین گوسفند و بز، گرانی علوفه و… وارد نموده است.

و ـ۱) بخش مرکزی و کاخک
خسارات وارده در موارد مذکور مبلغ ۳۱۷۳۰ میلیون ریال برآورد می شود.

وـ۲) بخش بجستان:
در سال زراعی ۸۶-۸۵ به علت بارندگی مناسب در فصل رویش گیاهان مرتعی وضعیت مراتع نسبتاً خوب بوده و تا حدودی علوفه دام های سبک در بهار تامین شده است. ولی گرانی علوفه برای دام سنگین و سبک و کمبود آب شرب دام های سبک از جمله خسارات وارده می باشد که میزان اعتبار موردنیاز به ترتیب شامل:
جبران گرانی قیمت علوفه برای دام سنگین در مدت سه ماه برابر ۳۸۸۸ میلیون ریال و برای دام سبک ۲۳۳۶ میلیون ریال و نیز میزان خسارت جهت کمبود آب شرب برای ۵۰ درصد تعداد دام منطقه به مبلغ ۴۳۶ میلیون ریال و جمع کل آن ۶۶۶۰ میلیون ریال می باشد.

(ارقام به میلیون ریال) (جدول شماره۳)
ردیف خسارات وارده بر قیمت علوفه برای دام سبک خسارات وارده بر قیمت علوفه برای دام سنگین خسارات وارده جهت کمبود آب شرب

جمع بندی و پیشنهادات:

با توجه به استمرار خشکسالی و لزوم پذیرش آن بعنوان یک واقعیت غیرموقت و با عنایت به موارد بیان شده  خسارات شدیدی که در نتیجه آن به این بخش وارد شده است از جمله آسیب دیدن حدود ۴۰ درصد اراضی زیر کشت زعفران و ۶۰ درصد سایر محصولات و پیش بینی افت ۳۵ درصدی محصول انار و خسارت وارده به بخش دام، لذا جبران خسارت اولاً نیازمند ایجاد ردیف اعتباری خاص و ثانیاً تامین اعتبار به مبلغ ۴۸/۲۵۲۲۰۱ میلیون ریال بشرح ذیل برای

برون رفت از وضعیت موجود می باشد:

۱ـ برآورد ریالی خسارت وارده در بخش آب و خاک و زراعت و باغبانی بالغ بر ۴۸/۱۱۳۸۱۱ میلیون ریال می‌باشد که پیشنهاد میگردد به منظور کمک غیرمستقیم
به کشاورزان، به طرحهای زیربنائی از جمله مرمت قنوات، احداث کانالهای انتقال آب و استخرهای ذخیره آب اختصاص یابد.

۲ـ براورد ریالی خسارت وارده در بخش دام بالغ بر ۳۸۳۹۰ میلیون ریال می باشد که پیشنهاد می گردد در زمینه های ارائه خدمات سهل و رایگان به دامداران توسط دامپزشکی، توزیع علوفه یارانه دار یا رایگان، آبرسانی به دامها و دامداریهای مشکل دار و احداث آبشخورهای دامی و حمامهای ضدکنه و… اختصاص یابد.

۳ـ براورد ریالی خسارت در بخش منابع طبیعی و آبخیزداری بالغ ۱۰۰۰۰۰ میلیون ریال می باشد که باید در زمینه طرحهای آبخیزداری،  آبخوانداری، بیابان زدائی و… به اجرا درآید.
 

 با  تشکر از اداره جهاد کشاورزی

 photo : hojat moalemi