ملامظفر نام یک مدرسه نیست!
بهترین راه برای شناخت بیشتر منجم شهیر گنابادی ، مراجعه به کتاب های او است. کتاب های خطی که جدا از موضوع خود هر کدام یک اثر نفیس و سند افتخار شهرمان است. نا آگاهی ما نسبت به آنها مانع اصلی بزرگداشت مقام آنها شده است
در اردیبهشت امسال همایشی در تجلیل از مقام ستاره شناس بزرگ بیرجند ، عبدالعلی بیرجندی در زادگاهش برگزار شد. در این همایش که نماینده یونسکو در ایران و وزیر فرهنگ و ارشاد هم حضور داشتند از مقام علمی او تقدیر شد و چند کتاب خطی او هم رونمایی شد.
یکی از کتاب های عبدالعلی، رساله کوچکی است که در باب ستاره شناسی و تنظیم تقویم نوشته شده است. این کتاب شرحی کوتاه بر کتاب خواجه نصیر الدین توسی است. در این کتاب تقویم حیوانی و باستانی ایران توضیح داده شده است. نکته قابل توجه اینکه بعد از فوت عبدالعلی این کتاب به طور مفصل توسط ستاره شناس شهیر دربار صفوی ، ملامظفر جنابذی شرح شد.
ملامظفر ریاضیدان بزرگی بود که باعث و بانی تغییرات عمده در گناباد هم شد. مدرسه نجومیه در زمان نفوذ او در درباره صفوی رونق گرفت. دو نسل از فرزندان او هم مستقیما با نجوم و علم هیئت درگیر بودند.
از جمله کتاب هایی که او نوشته است می توان به موارد زیر اشاره کرد:
– اختیارات النجوم یا اختیارات مظفری
– نبیهات المنجمین
– تحریر و حاشیه زیج الغ بیگ
– منتخب تنبیهات
– الحاتمیه یا قبله الآفاق
– شرح بیست باب ملا عبدالعلی بیرجندی
– استخراج کسوف به طول کاشان
– شرح کفایه التعلیم فی صناعه التنجیم شرف الدین غزنوی
– مظفری فی لنجوم
این کتاب ها تخصصی است و چندان به موضوع آنها کار نداریم. آنچه مهم است اهمیت این عالم برجسته در فضای علمی خویش است.
جالب آن است که استاد برجسته آیت الله حسن زاده آملی اخیرا حاشیه ای بر یکی از آثار ملامظفر به نام تعلیقات قبله مظفر نوشته است.
به نظر می رسد برگزاری بزرگداشتی برای مقام این عالم برجسته ، حرکت لازمی باشد که همت مسئولین و اهل فرهنگ و تاریخ را می طلبد. شخصیت او توانایی زیادی در تولید فرهنگ و ایجاد هویت علمی در شهرستان دارد و باید بیش از نام یک مدرسه به آن توجه کرد.
ما به نوبه خود شرح بیست باب را که یکی از آثار و کتاب های خطی این منجم است از کتابخانه مجلس شورای اسلامی خریداری کردیم و در اینجا به معرفی آن می پردازیم. لازم به ذکر است چندین بار کتاب های او توسط کاتبان مختلف بازنویسی شده است و مورد توجه اهل علم بوده است.
رساله بیست باب کتاب کوچک اما مهمی بوده ملا مظفر وقتی این کتاب را می یابد تصمیم می گیرد آن را شرح و تفصیل بدهد . نویسنده طبق یک سنت قدیمی ابتدا با دکر و نام خدا و توصیف صفات الهی آغاز می کند و در ادامه از تصمیم خود برای حاشیه زدن بر کتاب عبدالعلی می گوید:
” بنابر این متابعت الجماعات بزرگوار بنده خاکسار و ذره بی مقدار المحتاج الی رحمه الله الابدی مظفر منجم جنابدی با قلت بضاعت و عدم استطاعت از کتب و رسائل اکابر و افاضل این فن محفوظ و بهره مند بوده تا در خلال احوال مطالعه رساله بیست باب نام در معرفت تقویم تام که مرقوم قلم افضل المتاخرین و اکمل المتبحرین فرق ، افاضل علما مولانا نظام الدین عبدالعلی البیرجندی بود که مشرف گشت”
کتاب در دوره صفوی نوشته شده است. ملامظفر هم بنا بر وابستگی اش به دربار صفوی و نزدکی شخصی به شاه عباس در وصف او قلم فرسایی می کند. و قطعه شعری هم متعاقب آن می گوید
شاهی که آسمان فر و خورشید منظر است
در پیشه جلالت و صولت ، غضنفر است
از هیبتش که نائب صور قیامت است
وز لشکرش که ثانی سد سکندر است
هم اضطراب و غلغله در هفت کشور است
عباس پادشاه که در شرع و در کرم
هم مصطفی حمایت و هم مرتضی فر است
کتاب بیست باب کتابی نجومی است و علم نجوم هم جزو علوم دقیقه بوده که مبنای آن بر تقسیمات جزئی و حساس بنا شده است.
اول بحثی که در کتاب مطرح می شود در مورد انواع خط و اشکال هندسی است. سپس بحث حروف به میان می آید و در اهمیت حروف ابجد در تفسیر نجوم صحبت می شود. متعاقب آن ایام هفته و ماه های سال مطرح می شود و سپس وارد مباحث تقسیمات آسمان و صور فلکی می شود.
متن کتاب همراه با شکل های فراوانی است که در مواقع لزوم نویسنده آنها را به عنوان مکمل به کار برده است. نکته حائز اهمیت استفاده از رنگ قرمز برای طراحی شکل ها است. همچنین دقت زیادی که در کشیدن جدول و دوایر بکار رفته است محسوس است.
بسیاری از مطالب کتاب تخصصی است و قابل فهم برای مخاطب عادی نیست. اما تا آنجا که ما متوجه شدیم قسمتی درباره خسوف و کسوف سخن رانده است و از علت و ویژگی های آن بحث به میان آورده است.
ملامظفر می گوید: ” چون حادثه کسوف و خسوف دو امر عجیب اند و همه کس را بتحقیق آن رغبت می افتد واجب نمود تحقیق هر یک بر سبیل اختصار و توضیح اما خسوف چون قمر فی النفسه جرمی است مکدر و چنانکه قبل از این در باب دوم مذکور شد کثیف و صیقل است و کاسب نور از آفتاب هر اینه بسبب شعاع آفتاب که بر او افتد روشن نماید و چون کره ارض پر کثیف است …. اگر در خلاف جهت آفتاب بر افراشته شود و چون جرم آفتاب از جرم ارض اعظم است چنانکه در ابعاد و اجرام معین شده لاجرم ظل ارض مخروطی شکل باشد و برسد و حساب معلوم کرده اند که راس این ظل تا فلک زهره رسیده است پس در فلک قمر او را هنوز وسعتی تمام باشدو ایضا این ظل در مقابل آفتاب متحرک باشد چنانکه اگر افتاب فوق الارض بود مخروط آن تحت الارض باشد و اگر افتاب تحت الارض بود مخروط طل فوق الارض بود و چون مرکز آفتاب و ایضا ملازم سطح منطقت الروح است و مرکز زمین مرکز منطقه هر اینه سهم مخروط ظل نیز ملازم سطح منطقت البروج باشد چنانکه فطرت سلیمه بر آن شاهد است.”
با مشاهده اشکالی که در ترسیم فضای سیاره ها بکار رفته است اولین نکته ای که به چشم می اید و همه را جذب می کند مرکزیت زمین در طرح ها است. ملا مظفر هر کجا که مدار سیارات را ترسیم کرده است به جای آنکه خورشید را در مرکز قرار دهد زمین را قرار داده و در کنارش نوشته است مرکز عالم.
همه می دانیم که این نظریه قدیمی نجوم است که در غرب با عنوان نظریه کوپرنیک معروف است.
نویسنده در این کتاب نفیس ، درباره باورها و دیدگاه های دیگر ملل همچون مصر درباره نجوم و چگونگی تقسیم بندی آنها سخن رانده است.
از دیگر نکات این کتاب آن که متوجه شدیم ملامظفر شیعه بوده است چون در طول کتاب چند بار به احادیث ائمه از جمله امام صادق علیه السلام ارجاع داده است و در ابتدا و انتها ذکر حضرت امیر را در کنار پیامبر اورده است.
چندین نسخه خطی از این کتاب در کتابخانه سراسر کشور وجود دارد. نام کاتب این نسخه مشخص نیست اما احتمال زیاد توسط فردی غیر از خود ملامظفر کتابت شده است. چون در انتهای کتاب تاریخ کتابت ۱۲۲۰ ذکر کرده است که به احتمال قوی ملامظفر در آن تاریخ فوت کرده بوده است.
لازم به ذکر است بیش از ۷۰ کاتب و نویسنده گنابادی وجود دارند که کتاب هایشان در کتابخانه های سراسر کشور موجود است و هر کدام قابل پروریدن و شناسایی مجدد دارند. پرداختن به این مسائل و برگزاری نشست ها و همایش ها درباره این عالمان بیش از آنکه تلاشی در جهت تقدیر از آنها باشد ، نشان دهنده توان مدیریتی شهرستان و درگیری ذهنی نخبگان به این قیبل مسائل دارد که متاسفانه در شهر ما چندان قوی نیست.
با تشکر از آقای محسن سازور
کسوف
خسوف
زمین مرکز عالم است
ماه های سال و حروف ابجد
ترکیب رنگ های قرمز در حاشیه و متن کتاب بر زییایی آن افزوده است
معرفی اشکال هندسی اولین مرحله ورود به نجوم است
مولف خود را معرفی و علت نوشتن این کتاب را توضیح می دهد
خبرهای مرتبط :
هویت های نو در میان کاغذهای کهنه
پیشنهاد خیلی خوبی دادند.