نقش صنایع کوچک در توسعه پایدار صنعتی

نقش صنایع کوچک در توسعه پایدار صنعتی
(با نگاه ویژه به شهرستان گناباد)
جهت ارائه به همایش علمی – کاربردی
راهکارهای توسعه شهرستان گناباد

مهرماه ۸۳

تألیف و گردآوری:
هادی ایزدی
کارشناس ارشد صنایعتألیف و گردآوری:
هادی ایزدی
کارشناس ارشد صنایع

نقش صنایع کوچک در توسعه پایدار صنعتی (با نگاه ویژه به شهرستان گناباد) جهت ارائه به همایش علمی – کاربردی راهکارهای توسعه شهرستان گناباد مهرماه ۸۳ تألیف و گردآوری: هادی ایزدی کارشناس ارشد صنایع چکیده مقاله امروزه در هر اقتصادی چه پیشرفته و چه در حال توسعه ،‌صنایع کوچک نقش مهمی را ایفا می کنند. این صنایع نسبت بسیار بزرگی را از تعداد بنگاههای تولیدی و نسبت قابل ملاحظه ای از اشتغال صنعتی و محصولات صنعتی را به خود اختصاص داده است و زمینه های مناسب لازم را برای برقراری ارتباط مؤثر بین تولیدات صنعتی و کشاورزی ، جلب سرمایه های بخش خصوصی و امکان تنوع و انعطاف در تولیدات صنعتی را فراهم کره است و یعنوان زیربنای توسعه تکنولوژیکی کشورها نقش ایفا می کند و در یک کلمه امروز صنعت موتور توسعه اقتصادی است و صنایع کوچک موتور توسعه صنعت محسوب می شود در این مقاله سعی شده است ضمن تعریف ساختار صنایع کوچک و بیان ویژگیها و مزایای خاص این صنایع ، آخرین وضعیت آن در سطح کشور و شهرستان گناباد و موانع و مشکلات موجود در جهت توسعه این گونه صنایع ، راهکارها و پیشنهاداتی در جهت رفع موانع و مشکلات این صنایع ارائه گردد. در پایان با مزیت های و شاخصهای بخش صنعت و معدن گناباد که عمدتاً جزء صنایع کوچک محسوب می شوند آشنا می شوید. مقدمه: درآمد عمومی ، خودکفاییی ملی به همراه توسعه صادرات غیرنفتی ، کسب و جذب فن آوری ، دانش فنی ، ارتقاء سطح مهارتهای مختلف جامعه و نهایتاً دستیابی به اقتصادی توانمند و باثبات بر پایه توسعه گسترش بخش صنعت و معدن استوار شده است و در منطقه گناباد به دلیل موقعیت جغرافیائی و شرایط اقلیمی خشک و محدودیت منابع آبی در جهت توسعه بخش کشاورزی از یک سو و وجود امکانات بالقوه مانند معادن غنی ، نیروی انسانی متعهد ، زیربناها و زیرساختمانهای مناسب و توسعه فرهنگ صنعتی و … اهمیت این بخش و اهتمام به رفع موانع و مشکلات و ارائه راهکارها جهت توسعه آن را دوچندان می نماید. در ادامه بحث به تعریف انواع صنایع از جمله صنایع کوچک می پردازیم و سپس وارد مباحث اساسی تر در این خصوص می شویم . بی تردید توسعه پایدار در همه مناطق بخصوص شهرستان گناباد ارتباط نزدیکی با حل و فصل مشکلات بخش صنعت معدن در سطح ملی و بعضاً جهانی دارد (دهکده جهانی) ساختار و تقسیم بندی صنایع در کشورها صنایع و واحدهای تولیدی و صنعتی به طور کلی به دو گروه صنایع صنفی و سنتی و صنایع کارگاهی و کارخانه ای تقسیم می شود. ۱-۱– صنایع صنفی و سنتی صنایع صنفی و سنتی به دو گروه صنایع صنفی و صنایع دستی و سنتی تفکیک می گردد. صنایع دستی و سنتی : به صنایعی اطلاق می شود که دارای خط تولید صنعتی نبوده و به کمک دست و هنر و خلاقیت فردی محصولاتشان را تولید می کنند. مانند صنایع قالی بافی، گلیم بافی ، خاتم کاری ،‌قلم زنی ،‌ترمه بافی و … صنایع صنفی : به آن دسته از صنایع اطلاق می شود که از ماشین آلات صنعتی در صورت نیاز استفاده می کند ، ولی دارای خط تولید پیوسته و مستمر نبوده و بر اساس نیاز مشتری و نیازهای خاص متقاضی محصولاتشان را تولید می کنند. مانند واحدهای آهنگری، تجاری، پیراهن دوزی و … 2 – 1 – صنایع کارگاهی و کارخانه ای به آن دسته از واحدهای تولیدی و صنعتی اطلاق می شود که دارای خط تولید مشخص بوده و ماشین آلات و تجهیزات کارگاه ، برای تولید کالاهای خاصی طراحی و نصب شده اند. مانند کارخانجات و کارگاههای رسیندگی ، بافندگی ،‌لوازم خانگی ، تولید سیمان و … اینگونه واحدها صرفاً بر حسب حجم تولید و یا اشتغال در آن واحد به دو گروه عمده صنایع کوچک و متوسط و صنایع بزرگ تقسیم می شوند. ۳ –1 – صنایع کوچک: واحدهای کوچک تولیدی ، واحدهایی هستند که بر حسب یک یا چند شاخص زیر تعریف می شوند. ۴-۱- شاخصهای اصلی در تعریف صنایع کوچک ۱- اشتغال ۲- حجم سرمایه ۳- حجم تولید ۴- نوع تکنولوژی ۵- صادراتی بودن تولیدات واحد کشورهای مختلف با انتحاب یک یا دو شاخص فوق ، صنایع کوچک خود را کمّی کرده و تعریف مشخصی را مبنای برنامه ریزی و حمایت از اینگونه واحدها قرار داده اند. جدول (۱) شاخصهای تعریف صنایع کوچک را در چند کشور ارائه کرده است. ضمناً‌واحدهای متوسط عمدتاً‌ به آن دسته از واحدهای تولیدی اطلاق می شود که اشتغال در آنها بین ۳۰۰ – 100 نفر باشد. در ایران بر اساس تعریف انجام شده توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی واحدهائیکه تعداد کارکنان آنها کمتر از ۵۰ نفر باشد صنایع کوچک محسوب می شوند. جدول ۱ – تعریف صنایع کوچک از دیدگاه کشورهای صنعتی و در حال توسعه ردیف کشور شاخصهای تعریف صنایع کوچک ویژگیهای خاص اشتغال (نفر) سرمایه ثابت ۱ مالزی ۵۰ – ۲ ترکیه ۵۰ – ۳ ژاپن ۱۰۰-۱۰ ۱۰۰ میلیون ین ۴ ایران ۵۰-۵ – ۵ هندوستان ۵۰-۴ ۲۲۰۰۰۰ دلار ۶ سنگاپور ۵۰ – ۷ چین – – حجم تولیدی ۸ اندونزی ۵۰ – ۲ – پویایی و ویژگیهای خاص صنایع کوچک گستردگی توان و ویژگیهای مثبت صنایع کوچک بگونه ای است که قادر است نقش تعیین کننده ای در رشد و توسعه صنعتی و عدالت اجتماعی از یک طرف و ارتقای فرهنگ و تعالی انسانها در جوامع مختلف از طرف دیگر ایفاء نماید . پاره ای از این ویژگیها به این شرح است: ۱- صنایع کوچک بیشترین قابلیت را جهت ایجاد اشتغالهای مولد و سازنده و بطور خاص هدایت قشر عظیم جوانان و نیروهای فعال کشورها داراست. ۲- صنایع کوچک تو
اناییهای فنی و تخصصی لازم جهت تأمین و تولید اکثر قطعات و کالاهای نیمه ساخته مورد نیاز صنایع بزرگ داخلی و خارجی را در خود داراست. ۳- صنایع کوچک با تولید قطعات و کالاهای نیمه ساخته مورد نیاز صنایع بزرگ،‌این امکان و فرصت را به برنامه ریزیان صنایع بزرگ می دهد تا بتوانند همزمان به تولید کالاهای متعدد بپردازند و ضمن تغییر خط تولید کارخانه و تولید کالا با تکنولوژیهای پیشرفته تر تا مدتی طولانی با فروش قطعات و تجهیزات صنعتی بازارهای مصرف داخلی را برای کارخانه حفظ کنند. ۴ – صنایع کوچک تواناییهای لازم جهت جذب سرمایه های محدود و پراکنده موجود در جامعه و هدایت آنها در فعالیتهای تولیدی و صنعتی را بیش از هر بخش دیگر داراست. ۵ – بیشترین تحقیقات و نوآوریهای صنعتی در کشورهای صنعتی و در حال توسعه متعلق به صنایع کوچک و متوسط در آن کشورهاست و اینگونه صنایع می توانند پایه گذار صنعت مستقل در کشورها باشند. ۶ – صنایع کوچک بیشترین سهم را در محرومیت زدایی و ایجاد اشتغالهای مولد در مناطق محروم و کمتر توسعه یافته کشورها داراست. ۷ – صنایع کوچک بهترین بستر برای تربیت مدیران و نیروهای انسانی متخصص و کارآمد مورد نیاز صنایع بزرگ با تکنولوژیهای پیشرفته تر صنعتی در تمامی کشورهاست. ۸ – صنایع کوچک بیشترین سهم را در جذب و تبدیل محصولات محدود و پراکنده کشاورزی ، دامی و مواد معدنی در مناطق روستایی و دورافتاده کشورها بعهده دارد. و خلاصه آنکه طبق گفته آقای «سوهارتو» صنایع کوچک موتور توسعه صنعتی در کشورهای صنعتی و در حال توسعه است. ۹ – صنایع کوچک در بازار رقابتی امروز امکان انعطاف پذیری و تغییر خطوط تولید با هزینه کمتر را دارا می باشد. ۱۰ – ایجاد صنایع کوچک درهمه مناطق نیازی به اقدامات زیربنایی گسترده از جمله راه آهن ، گاز ، فرودگاه و مراکز علمی و … ندارد. ۱۱ – صنایع کوچک عامل مهمی در توسعه تکنولوژیکی کشورها و جذب و جلب سرمایه های بخش خصوصی و تعاونی را دارد. ۱۲ – صنایع کوچک باعث تمرکززدایی و واگذاری امور به عموم و نهایت ایجاد عدالت اجتماعی و تعادل اقتصادی در جامعه می شود. ۱۳ – صنایع کوچک بر خلاف صنایع متوسط و بزرگ که عملیات اجرائی آنها چندین سال (بعنوان نمونه صنایع چینی تقدیس گناباد وارد هیجهمین سال شروع عملیات اجرائی خود می شود). به طول می انجامد و چه بسا پس از گذشت این مدت توجیهات طرح کم رنگ خواهد شد زودبازده می باشد. برخی دیگر از ویژگیهای صنایع کوچک و متوسط در توسعه صنعتی چند کشور صنعتی و در حال توسعه در جدول (۲) آورده شده است. جدول ۲ – ویژگیها و جایگاه صنایع کوچک و متوسط در توسعه صنعتی چند کشور صنعتی و در حال توسعه ردیف نام کشور ویژگیهای صنایع کوچک ۱ ژاپن ۱ – 89% صنایع کشور ،‌صنایع کوچک است. ۲- ۶۰% صادرات صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۳- نیروی شاغل بخش صنعت ، شاغلین صنایع کوچک هستند. ۴- ۳۳%ارزش تولیدات به صنایع کوچک تعلق دارد. ۵- ۵۲% کل صادرات کشور متعلق به صنایع کوچک است. ۶- ۸۰% ارزش تولیدات صنایع کوچک نسبت به بخش کشاورزی. ۲ تایوان ۱- ۹۷% واحدهای صنعتی ، صنایع کوچک است. ۲- ۶۷% کل صادرات کشور به صنایع کوچک تعلق دارد. ۳ هندوستان ۱- ۷۹% واحدهای صنعتی، صنایع کوچک است (۵۰-۱۰ نفر جمعاً ۹/۱ میلیون واحد). ۲- ۸۲% اشتغال صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۳- ۵۵% کل صادرات هند به صنایع کوچک تعلق دارد. ۴- ۴۰% ارزش افزوده بخش صنعت به صنایع کوچک تعلق دارد. ۵- بیش از ۱۳۰ مؤسسه، سازمان ، نمایندگی و مؤسسات حمایتی مرتبط با صنایع کوچک فعالیت می کنند ۶- ۹۰% نوآوریهای صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۴ ترکیه ۱- ۹۰% کل واحدهای صنعتی ، صنایع کوچک است. ۲- ۶۳% کل صادرات به صنایع کوچک تعلق دارد. ۳- ۳۷% ارزش افزوده بخش صنعت به صنایع کوچک تعلق دارد. ۵ ایران ۱- ۹۲% واحدهای صنعتی ، صنایع کوچک است. ۲ – 56% اشتغال صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۲- ۲۵% ارزش افزوده بخش صنعت به صنایع کوچک تعلق دارد. ۴- ۳۰% ارزش تولیدات صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۶ سنگاپور ۱- ۹۴% واحدهای صنعتی، صنایع کوچک است. ۲- ۷۱% اشتغال صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۳-۵۹% ارزش تولیدات به صنایع کوچک تعلق دارد. ۴- ۹۰% کل صادرات به صنایع کوچک تعلق دارد. ۷ مالزی ۱- ۶/۹۲% واحدهای صنعتی ، صنایع کوچک است. ۲- ۴۴% کل قطعات صنعتی مورد نیاز صنایع بزرگ و چندملیتی توسط صنایع کوچک تولید می شود. ۳- ۵۲% ارزش تولیدات صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۴- ۵/۳۷% ارزش افزوده صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۵- ۵- ۴۲% رشد اقتصادی دهه گذشته (از بخش صنعت) به صنایع کوچک تعلق دارد. ۸ کره جنوبی ۱- ۷۳% واحدهای صنعتی، صنایع کوچک است. ۲- ۵/۵۷% اشتغالهای صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۳- ۹/۴۷% ارزش تولیدات صنعتی کره به صنایع کوچک تعلق دارد. ۴- ۵۶% مواد اولیه مورد نیاز صنایع کوچک اقماری، صنایع کوچک توسط صنایع بزرگ تأمین می شود. ۵- ۱۱۶۰ قطعه و کالای نیمه ساخته صنعتی به واحدهای کوچک صنعتی اختصاص دارد. ۶- ۸/۹۷% تأسیسات صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۷- ۵/۳۹% تولید ناخالص صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. ۸- ۶/۴۲% ارزش افزوده بخش صنعت به صنایع کوچک تعلق دارد. ۹- ۶/۳۸% صادرات صنعتی به صنایع کوچک تعلق دارد. جدول ۳- مقایسه متغیرهای اساسی صنایع کوچک و متوسط در کشورهای مختلف ردیف کشور سهم کل واحدهای تولیدی سهم کل میزان تولید سهم کل ارزش افزوده سهم کل میزان اشتغال سهم کل صادرات ۱ کره جنوبی ۲/۹۹% ۲/۵۳% ۵/۴۵% ۵/۶۸% ۴۰% ۲ ژاپن ۱/۹۹% ۸/۵۱% ۷/۵۶% ۲/۷۹% ۵۰% ۳ تایلند ۱/۹۳% ۶۸% ۶۵% ۶۱% ۶۰% ۴ مالزی ۶/۹۲% ۴۰% ۳۰% ۲/۴۰% ۶۰-۵۰% ۵ تایوان ۹۷% ۵۰% ۵۰% ۷۰% ۶۰-۵۵% ۶ هند ۹۳% ۴۹% ۵۱% ۷۰% ۲۵% ۷ اندونزی ۹۴% ۴۰% ۴۵% ۸۷% ۷۰-۶۰% ۳- آخرین و