نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد

  شاه برای رسیدن به آرزوی دیرینه خود دست به اقدامات تازه ای زد . برگزاری « جشن های مختلط» براساس آنچه در گزارش های ایالات آمده است که از  جایگاه ویژه ای در  پیشبرد موضوع  کشف حجاب برخوردار بوده است

رضا شاه تصور  میکرد آن چه غرب  با عنوان تمدن به دست آورده است به سبب دوری از  تقیدات و ارزش های دینی و تغییر ظواهر و رواج  بی عفتی بوده است درک او از تمدن سلوک و رفتار  تجدد مأبانه و تغییر ظواهر بود نه شکوفائی  اندیشه و فرهنگ.
او حتی به بخش  رئیس الوزرای خود که  ( مخبر السلطنه هدایت)  می گفت :  تمدنی سفید است و قابل تقلید  که ناشی از  لابراتوارها و کتابخانه باشد نه تمدن  باورها 
رضاخان که مسأله  تغییر لباس را پیش از سلطنت مطرح کرده بود در تاریخ   ده دی ۱۳۰۷ ش قانون متحد الشکل  نمودن البسه را به تصویب رساند.
برخی از عوامل و زمینه های تغییر شکل لباس که همزمان  با ایران در بسیاری  از کشور های  تحت سلطه  اروپا از جمله  ترکیه ، مصر ، عراق ، پاکستان و بسیاری  کشور های دیگر نیز صورت گرفت ، عبارت بودند از :

۱- تسخیر بازارهای نساجی  ایران توسط  قماش خارجی و دستیبابی صنایع نساجی  اروپا بازارهای جدید و صدور مازاد تولیدات صنعتی .  این امرمستلزم  تغییر فرهنگ و باورهای مردم بود، بنابراین  با تغییر در فرهنگ پوشاک  ایران میتوانستند به این  مهم  دست یابند.

۲- رؤیای تمدن اروپایی ، حاکمان و روشنفکران غرب زده ایرانی را  مسحور خود ساخته بود و آنان به تدریج به این باور رسیدند که خود   و فرهنگشان را اروپائی کنند. تا به زعم  خود  از مهلکه فقر و بدبختی رهایی یابند.

۳- همسان سازی فرهنگی که زمینه را برای سلطه بیگانگان فراهم می کرد ، مبتنی  بر دگرگونی شیوه های سنتی زندگی  و همگون سازی  آن با شکل زندگی غرب بود.
مهم ترین فصل تغییر پوشاک ، موضوع کشف حجاب زنان بود که بسیار مورد توجه حکومت پهلوی  و طراحان سیاست های  فرهنگی آن دوره  قرار گرفت توجه به مسایل زنان که بیش از نهضت مشروطیت آغاز شده بود در این دوره مورد توجه تمام جریان های فرهنگی واقع شد. این مسأله با تبلیعات وسیعی در مطبوعات و محافل  همراه بود. اثرات خود را کم کم  نمایان ساخت ، به طوری که در سال های ۱۳۰۶ و ۱۳۰۷ ش منع چادر نماز توسط ملکه   و حضور  خانواده پهلوی در حرم حضرت معصومه (علیهم السلام) با پوشش نامناسب و تأسیس کانونها و مراکزی که به عنوان آزادی زنان  به ترویج فرهنگ  غرب و رفع حجاب  فعالیت می کردند، همه نشانگر  آغاز  سیاست مذهب زدایی و استحاله فرهنگی  از طریق  اشاعه فرهنگ  تجدد گرایی غربی بود که اساس جامعه ایرانی را  مورد تهدید قرار میداد.
سفر رضا قلدر  به ترکیه درسال ۱۳۱۳ ش نقطه عطفی در باور های قبلی  او مبنی بر لزوم کشف حجاب بود. اثر عمیقی  که مشاهده  وضع بانوان ترک ، بر روحیه رضاخان گذاشت تا آن حد بود که خطاب به سفیر کبیر ایران در ترکیه گفت: هنوز عقب هستیم و فورا" باید با تمام  قوا به پیشرفت سریع مردم خصوصا" زنان اقدام  کنیم.
شاه برای رسیدن به آرزوی دیرینه خود دست به اقدامات تازه ای زد . برگزاری « جشن های مختلط» براساس آنچه در گزارش های ایالات آمده است که از  جایگاه ویژه ای در  پیشبرد موضوع  کشف حجاب برخوردار بوده است.
انعکاس وسیع اخبار و تصاویر  مربوط به کشف حجاب و برگزاری جشن  و مجالس در این ارتباط از طریق  رسانه های گروهی اقدام دیگری بود که که دراین باره صورت پذیرفت .  با آغاز  سال ۱۳۱۴ ش، فعالیتهای دولت  برای کشف حجاب تشدید شد. در شیراز، در مجلس جشنی که به منظور  فراهم ساختن  زمینه های  کشف حجاب  صورت گرفته  بود، دختران دبستان مهرائین   در صفی منظم و آراسته ، بعد از خواندن سرود به ورزش ژیمناستیک پرداختند.

دو تن از روحانیون ،  به نام محمد علی حکیم و میرزا  صدرالدین محلاتی در  اعتراض  به این اقدام مجلس را ترک کردند، پس از آن  سید حسام الدین خان امیری از روحانیون سر شناس شیراز- دریک سخنرانی به این اقدام اعتراض نمود.  که به دنبال  آن دستگیر و تبعید شد.
با تشدید مسأله لباس متحد الشکل و اجباری بودن کلاه بین المللی (شاپو) و ترویج بی حجابی ، مشکلاتی درسطح جامعه مسلمان ایرانی به وجود  آمد. دراین زمان آیت ا… حاج حسینی قمی که در مشهد  اقامت داشت ، از روندی که دستگاه حاکمه در پیش گرفته بود ،به شدت نگران شد و از مردم خواست بر ضد اوضاع پیش آمده ، قیام کنند. به دنبال آن  علما  و روحانیون  و اصناف شهر  از ایشان می خواهند  جهت مذاکره با شاه عازم تهران شود.
وی پس از عزیمت به تهران ، در زاویه حضرت عبدالعظیم ( شهر ری) اقامت می کند، اما از طرف شهربانی تحت مراقبت قرار می گیرد و مقرر می شود  کسی به دیدن ایشان نرود. علما و مردم مشهد با آگاهی از این جریان ، تلگراف هایی جهت آزادی ایشان  به مرکز ارسال داشتند دراین وقت اوضاع  شهر مشهد به حالت بحرانی درآمد و عده ای  از اعتراض  کنندگان دستگیر شدند. علامه شیخ محمد تقی بهلول گنابادی از روحانیون پیشگام  و پیشتاز در مبارزه رضاخان بود. در نقاط و شهرهای مختلف  کشور سخنرانی پرشو
ری  علیه دستگاه انجام داد که  آوازه اودر کشور پیچیده بود همه  او را می شناختند. 
ایشان  در وز چهارشنبه  18 تیرماه ۱۳۲۴ هنگامی که در شهر قاین مشغول  وعظ و خطابه بوده از طریق زائران که از مشهد مراجعت می کردند، از عزیمت آیت ا… قمی به تهران در اعتراض به قانون اتحاد شکل لباس  و تغییر کلاه مطلع شد. لذا بلافاصله برای پیوستن به آن مرجع این عزم خود را جزم و بلافاصله  عازم مشهد  شد.
او خود می گوید:  از مدت ها  قبل منتظر  فرصتی بودم تا یکی از مراجع علیه دستگاه قیام کند تا به یاری او بشتابم.

بهلول پس از ورود به مشهد  مقدس به منزل  آیت ا… قمی  مراجعه و از مسافرت وی به تهران اطمینان حاصل میکند. سپس به حرم مطهر  امام رضا علیه السلام  می رود تا پس از زیارت مرقد مطهر امام برای پیوستن به آیت ا…قمی  عازم تهران و از او کسب  تکلیف نماید. اما به محض ورود به  حرم مطهر ، فضای آنجا را غیر منتظره  و بر وفق مراد خود یافت . در هر گوشه ای از حرم مطهر و مسجد گوهر شاد جمعیتی را مشاهده کرد که پای منبر وعاظ ، خبر از محاصره آیت ا… قمی  در تهران می دادند. کنجکاوانه از عکس العمل مردم پرس و جو کرد و متوجه شد عده ای از مردم  از چند شب قبل در مسجد تحصن اختیار کرده اند، او از این  مسأله به  ذوق  و شوق  آمد و بر فراز منبر  ایوان         رفت و با فریاد هایی توجه همکاران را  جلب کرد. بعد از تجمع مردم به حاضران وعده دارد که فردا شب مطالب مهمی را به عرض مردم  خواهد رساند.

بهلول  به روال همیشگی و اعتقادی که داشت قصد داشت پنجشنبه و جمعه را در مشهد  باشد تا بتواند آداب  زیارت مخصوص را به جای آورد و سپس  عازم تهران گردد. ظهر  روز پنج شنبه مأموران شهربانی که در تعقیب او بودند با اطلاع ازاین  که وی در حرم مطهر می باشد در صحن امام رضا علیه السلام  او را  دستگیر کردندو چون خواستند او را  از حرم خارج سازند با مقاومت جمعی از مردم و زائران مواجه شدند. در همین حین چند تن از خدام واسطه شدند تا او را در کشیک خانه حرم نگه دارند و در فرصت مقتضی از حرم خارج نمایند. بهلول نیز به مأموران تعهد می دهد تا صبح روز شنبه خود را به شهربانی معرفی کند. بدین ترتیب  وی در کشیک خانه صحن بزرگ حرم مطهر زندانی گردید. اما هنوز ساعاتی از  بازداشت او نگذشته بود که زائرانی ا ز مقابل بازداشتگاه او عبور  کرده واز درب شیشه ای  کشیک خانه را شناسائی کردند و در صدد آزادی اش برآمدند. د رهمین حین نورا… احتشام  رضوی از خدام برجسته حرم به کشیک خانه رفت و با بهلول به گفت و گو پرداخت  و چون خبر  بازداشت خانگی آیت ا… قمی  را از  بهلول شنید بلافاصله به میان مردم و تجمع کنندگان در مقابل کشیک خانه آمد و با صدای بلند فریاد کرد، ای مردم بی غیرت نزدیک پنج هزار نفر از چهار تا پلیس محافظ  بهلول می ترسید. لعنت بر کسی که  این کلاه را بر سر ما گذاشت.سپس کلاه  شاپو را از سرش برداشت و زیر پا انداخت و با ندای یا حسین ،یاحسین به کشیک خانه حمله کرد.حاضران نیز به  هیجان آمدند و به تبعیت از او به کشیک خانه هجوم برده و بهلول را آزاد کردند. جمعیت بهلول را  بردند و بر فراز  منبر صاحب الزمان مسجد گوهرشاد نشاندند، جمعیت پای منبر شعار مرگ بر شاه ، زنده باد  اسلام ، زنده باد علماء  سر می دادند و از او مطالبه  سخنرانی می کردند. بهلول طی سخنرانی خویش اعلام کرد:

یا حاج آقا حسین قمی را  آزاد و احکام  اسلام  را جاری  کرده یا همه کشته می شویم .
بهلول  در انتهای سخنرانی از  مردم خواست به خانه هایشان بروند و آذوقه یک هفته خانواده را تهیه و با  سلاح مراجعه کنند.
جمع کثیری ا زمردم برای اجرای دستور فوق از مسجد  خارج شدند. بهلول  با زائران  حاضر در مسجد  گوهر شاد به صحن  نو رفتند. – به تدریج وقت خواب فرا می رسید و خوابیدن در مسجد  مکروه بود- تحصن کنندگان  شب را به دعا و نیایش و مناجات با حق تعالی پرداختند.

      مأموران پلیس  اطراف صحن و مسجد گوهر شاد را  محاصره کردند ولی قادر به متفرق کردن  جمعیت نبودند.   بنابراین استاندار خراسان ، از ارتش خواست مردم را از صحن و مسجد  گوهر شاد متفرق سازد. نظامیان رضاخانی با   حمله به مسجد گوهر شاد و تأسی به سر بازان روسی، کشتار فجیعی به راه  انداختند و عده ای بی شمار ا زمردم  را به شهادت رساندند. پس از این قتل عام ،دستگیری علما و کسانی که در این جریان دخالت داشتند به طور گسترده ای آغاز گردید.و این اعتراض به شدت سرکوب گردید. بهلول با کمک  زنان حاضر در صحنه متواری و  از ایران خارج  گردید.  ولی  در افغانستان شناسائی و بازداشت گردید.

سال ها  پس از آن واقعه و در عصر انقلاب اسلامی سالروز واقعه گوهر شاد (‌21  تیر ماه ) که با محوریت بهلول گنابادی شکل گرفت به عنوان روز حجاب و عفاف نامگذاری گردید.

سید محمد طالبیان