وضعیت اشتغال در منطقه بیابانی بجستان
وضعیت اشتغال در منطقه بیابانی بجستان
محمد محمدی – نشریه تازه های اقتصاد
وضعیت اشتغال در منطقه بیابانی بجستان
محمد محمدی
نشریه تازه های اقتصاد 
مهمترین خصوصیات مناطق بیابانی عبارتند از: حشکی، گرما، تبخیر و تعرق شدید، وزش بادهای طوفانزا تابش شدید آفتاب، منابع اندک آب شیرین، نبود جریانهای دائمی رودخانهای، جریان سیلابهای مقطعی و فرساینده در فصل بارندگی، خاکهای نامناسب شور، قلیایی، شور و قلیایی، با حاصلخیزی کم،
وضعیت اشتغال در منطقه بیابانی بجستان
محمد محمدی
جدول مناسبی فراهم گردیده که لازم است با تبلیغ و معرفی انکانات ایجاد شده، ضریب کارآئی نیروی کار انسانی را در این گونه مناطق بیابانی که دارای محدودیتهای اکولوژیک محیطی میباشند بالا برده، ضمن کمک به تأمین معاش اهالی تولید ملی کشور را افزایش داده و حتی درآمدهای ارزی ایجاد نموده و در جهت دستیابی به اقتصاد بدون نفت پیش رفت.
گردشگری
علیرغم خشن بودن وضعیت اقلیمی مناطق بیابانی بعضی جاذبههای منحصر به فرد این مناطق، مورد توجه توریستها میباشد که نمونههای آن پارکهای ملی بیابانی در کشورهای مختلف آفریقایی مانند کنیا است که به دلیل داشتن نمونههای جالب گیاهی و جانوری هر سال گردشگران زیادی را به خود جلب نموده و یکی از منابع ارزآوری این کشورها به شمار میرود. در ایران نیز میتوان از تجارب این کشورها استفاده نمود تا به موازات اعتبار علمی جهانی پارکهای مناطق بیابانی مانند پارک ملی «دشت کویر» و زیستگاه بیوسفر «توران» به مهیا نمودن امکانات لازم جهت ترویج اکوتوریسم و معرفی جاذبههای آن به علاقمندان داخلی و خارجی، بپردازیم.
در حال حاضر چشمه آب گرم فردوس هر سال جمعیت زیادی از سایر نقاط استان را به سوی خود جلب مینماید. در حالی که با ایجاد امکانات اقامتگاهی،رفاهی و جادهای میتوان به راحتی افراد بیشتری را جلب نمود، نمکزار وسیع بجستان به وسعت ۳۳۰۰ کیلومتر مربع یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری و تماشا و دشت بجستان در کنار دشتهای اطراف محل مناسبی برای برگزاری مسابقات دو صحرانوردی، دوچرخهسواری استقامت، رالی و موتورسواری و اتومبیلرانی میباشد.
همچنین آبنیه تاریخی موجود در شهرهای مناطق خشک، آثار فرهنگی قابل توجهی میباشند که دیدن آنها برای بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی میتواند جالب بوده و باعث توسعه صنعت گردشگری در این مناطق گردد. مسجد جامع بجستان، رباطهای شاه عباسی در روستاهای قاسمآباد، فخرآباد و زینآباد و قلعه دختر در جوار شهر بجستان از جمله آثار تاریخی و باستانی منطقه میباشد.
صنایع
منابع متنوع و فراوانی معدنی در مناطق بیابانی همراه نیروی کار فراوان زمینه مناسبی جهت گسترش فعالیتهای صنعتی در راستای فرآوری محصولات معدنی در این مناطق به شمار میرود. فرآوری محصولات معدنی علاوه بر اشتغالزایی و بهبود وضعیت معیشت ساکنین، باعث کاهش هزینههای حمل و نقل و کاهش میزان آلودگی زیستی در مناطق متراکم صنعتی میشود. نکته قابل توجه این است که بعضی صنایع فرآوری محصولات معدنی ممکن است آلاینده محیط زیست باشد و هر چند روشهای کنترل آن به کار گرفته شود باز هم بقایای مضر داشته باشد مانند: بقایای از بست در خروجی هواکشهای معدن پنبه نسوز حاجات در شهرستان نهبندان، حال اگر این مواد در محیط اطراف شهرها و مناطق مسکونی با تراکم بالا پراکنده گردد نسبت به منطقه بیابانی حاجات که تراکم جمعیت انسانی کنتر از یک نفر در کیلومتر مربع است مطمئناً اثر تخریبی بسیار شدیدتری خواهد داشت. در همین راستا هر چه مراحل فرآوری بعدی نیز در این گونه مناطق انجام گیرد به همین دلیل خسارت کمتری بر محیط وارد میکند و از طرف دیگر برای دستیابی به اهداف توسعه در راستای توصیههای جامعه شناسان و جمعیت شناسان در کنفرانس بینالمللی جمعیت مکزیک در سا ل۱۹۸۴ برای بهوجود آوردن تعادل و توازنی معقول میان جمعیت، منابع محیطی و محیط زیست به استفاده از تکنولوژی مناسب تأکید میشود.
خدمات
همانگونه که قبلاً نیز ذکر گردید به دلیل محدودیتهای موجود در مناطق بیابانی و خشک، سهم بخش خدمات در اشتغال افراد در این مناطق نسبتاً بالاتر است. دستگاههای دولتی و داد و ستد بیشترین سهم را در اشتغال زایی بخش خدمات داراست.
نتیجهگیری و پیشنهادات
مهمترین نتایج به دست آمده از این گزارش و پیشنهادات مربوطه عبارتند از:
-فعالیتهای کشاورزی درمنطقه مورد بررسی متناسب با توان اکولوژیک
محیط هماهنگ گردد و از تبدیل اراضی مرتعی به دیمزارها شدیداً جلوگیری شود. در این رابطه، همراه با احترامات فرهنگی، بایستی به دامدار اطمینان داد که منافع بلند مدت مرتف نیز به وی میرسد تا جذبه احساس مالکیت بر اراضی تبدیل شده به دیمزار،بهرهبرداران را به تخریب وادار ننماید.
-با واگذاری مراتع به دامداران به صورت میان مدت و بلند مدت، زمینه حفاظت و نگهداری از مراتع مهیا گردد. در این بین دامدار از علوفه استفاده میکند و بقیه از سایر مزایای مرتع، مثلاً کشاورز از آب ذخیره شده توسط پوشش گیاهی در زمین و هم چنین از سیر صعودی فرسایش خاک ممانعت به عمل آمده و این میراث گرانبها برای آیندگان محفوظ خواهد ماند.
-از گسترش اراضی زراعی ممانعت به عمل آید و فعالیتهای عمرانی و اشتغالزایی به صورت هماهنگ بین کلیه متولیان اداری انجام گیرد. جهت اشتغالزایی و ایجاد مزارع کشاورزی با صرف اعتبارات هنگفت بانکی و حفر چاه عمیق ماسهزارهای مرتعی شخم نخورند و زمینه مستعدی جهت فرسایش بادی و آلودگی محیط زیست انسانی فراهم نگردد.
-جهت افزایش تولیدات کشاورزی با توجه به میزان انرژی فراوان خورشیدی میتوان با اصلاح روشهای آبیاری و بهبود راندمان مصرف آب به سطح زیر کشت اراضی در مناطق مستعد و مناسب افزود، زیرا تلفات آب در کانالهای آبرسانی و در سطح مزرعه بسیار بالاست و با پوشش آنها میتوان به راحتی آب در دسترس را که معمولاً مهمترین عامل محدود کننده در این مناطق است، افزایش داد.
-با معرفی و ترویج گیاهان زراعی متناسب با وضعیت اقلیمی که درآمد مناسبی نیز برای کشاورز داشته باشد نیاز به افزایش سطح زیر کشت را کاهش دهیم، در این مورد گیاهان دارویی مانند زیره سبز و غیره میتواند مورد توجه قرار گیرد.
-اشتغالزایی که هدف برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی کشور میباشد بایستی در مناطق بیابانی جهت کاهش فشار بر منابع محیطی متمرکز شود و در این راستا پیشنهاد میگردد صنایع دستی و صنایع تکمیلی محصولات معدنی ترویج گردد تا ضمن تحقق اهداف برنامه، از تخریب محیط زیست نیز اجتناب شده باشد.
-قالیبافی از جمله فعالیتهای صنایع دستی مفیدی است که با توجه به سابقه قبلی در اکثر مناطق بیابانی ایران رواج داشته و یا حمایت بخش دولتی جهت بهینه کردن تولیدات و بهبود امکانات صادرات آن و تشکل بافندگان بهصورت شرکتهای تعاونی میتوان با کمترین هزینه، فرصتهای شغلی جدیدی ایجاد نمود.
-گسترش دورههای دبیرستانی کار و دانش در رشته مرتبط با فرش و حمایت از فارغالتحصیلان آن میتواند باعث ترویج بهترین صنعت فرش در بین اهالی گردد.
-با شناسایی و بهرهبرداری بهینه از منابع معدنی در مناطق خشک و ایجاد صنایع فرآوری محصولات معدنی در مناطق نزدیک به معادن ضمن ایجاد فرصتهای جدید شغلی و افزایش درآمد افراد محلی، از هزینههای حمل و نقل کاسته و از این راه به اقتصاد ملی نیز کمک خواهد شد.
-توجه به درآمدهای حاصل از گردشگری امری لازم است زیرا داشتن جاذبههای فرهنگی و طبیعی به دلیل نبود زیر ساختها در حال حاضر به فراموشی سپرده شده است و با ایجاد امکانات زیربنایی میتوان به اقتصاد منطقهای و ملی کمک نمود.
-در مناطق خشک و بیابانی کشور در صورت وجود گسترده معضل بیکاری، با توجه به محدودیتهای محیطی و مهیا بودن زمینه فعالیتهای غیر قانونی مانند قاچاق و شرارتهای اجتماعی رواج یافته و از این راه امنیت ملی کشور به خطر میافتد.
مقدمه
مهمترین خصوصیات مناطق بیابانی عبارتند از: حشکی، گرما، تبخیر و تعرق شدید، وزش بادهای طوفانزا تابش شدید آفتاب، منابع اندک آب شیرین، نبود جریانهای دائمی رودخانهای، جریان سیلابهای مقطعی و فرساینده در فصل بارندگی، خاکهای نامناسب شور، قلیایی، شور و قلیایی، با حاصلخیزی ک?ز٠وجود سازندهای شور و تبخیری، پوشش گیاهی اندک و پراکنده با خصوصیات گیاهشناسی ویژه وتولید ناچیز اکولوژیک. این مجموعه صفات باعث کاهش استعدادهای جذب و اسکان جمعیت میگردد و از این رو معمولاً تراکم در این مناطق کم است. (به علت وجود سه نقطه شهری فردوس، اسلامیه و بجستان درمنطقه مطالعاتی تراکم بالا رفته است). همچنین مناطق بیابانی اکثراً به عنوان نقاط مهاجرخیز شمرده میشود. مناطق بیابانی به طور عام و منطقه بیابانی بجستان به عنوان خاص، دارای قابلیتهای متنوع میباشد که با شناسایی و استفاده بهینه از آنها میتوان با رشد و توسعه اقتصادی منطقهای، افزایش تولید ملی و حتی تولید محصولات صادراتی و ارزآوری به اقتصاد ملی کمک نمود. بابایف از محققین انستیتو بیابان کشور ترکمنستان معتقد است امکان زندگی در بیابان ممکن است، به شرط آن که کاملاً از شهر قطع امید کرد!
کلیات
حوضه آبریز بجستان در مرکز خراسان واقع شده و شامل تمام یا قسمتهایی از دهستانهای برون، باغستان و حومه شهرستان فردوس و دهستانهای یونسی، جزین و بجستان شهرستان گناباد میباشد. منطقه مطالعاتی که از آن در این نوشته به عنوان «منطقه بجستان» نام برده میشود دارای وسعت ۶۳۰۰ کیلومتر مربع است که قسمت اعظم آن دشتهای وسیع با کاربرد مرتعداری و در نزدیکی منابع آب، با کاربردی زراعی و باغی و در ق
سمتهای جنوب شرقی و مشرق، منطقه کوهستانی میباشد. تعداد کل نقاط مسکونی روستایی ۱۲۸ پارچهآبادی است که تعداد ۳۹ پارچه دارای جمعیت بیشتر از ۲۰ خانوار بوده و متوسط جمعیت نقاط مسکونی غیر شهری (روستاها، موتورخانههای چاههای عمیق و مزارع مستقل) ۴ نفر در هر آبادی میباشد.
زمینههای اشتغال درمنطقه
کشاورزی و منابع طبیعی تجدید شونده
مناطق خشک ایران دارای بارندگی سالانه کمتر از ۱۰۰ میلیمتر است و پوشش گیاهی آن محدود و میزان تولید سالانه بیومس در این مناطق کمتر از ۱۰۰ کیلوگرم در هکتار است. مناطق نیمه خشک که مناطق استپی کشور را نیز شامل میشود از نظر پوشش گیاهی غنیتر و میزان تولید سالانه بیومس براساس تحقیقات انجام یافته در شرایط ۱۶۰ میلیمتر بارندگی سالانه حدود ۴۵۰ کیلوگرم در هکتار تحت شرایط قرق و ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار تحت شرایط چرای دام مشخص شده است.
کشاورزی، دامپروری و مرتعداری از مهمترین شیوههای امرار معاش ساکنین بوده و ۴۰ درصد مردم در این زمینه شاغلند. از مجموع ۲۸۱۶۱ کیلومتر مربع مساحت شهرستانهای گناباد و فردوس۱۱۴۷۱۲ هکتار اراضی کشاورزی با ترکیب مندرج در جدول زیر میباشد.
مهمترین محصولات زراعی منطقه شامل گندم و جو، پنبه و زعفران و محصولات جالیزی میباشد. دام پروری و زراعت در منطقه آبوالخازن و قاسمآباد به ترتیب ۵۴ و ۴۴ درصد درآمد اهالی را تأمین مینماید.
سطح مراتع ۶۴۰۹۸۰ هکتار، بوتهزارها و درختچه زارها ۸۶۷۵۰ هکتار و اراضی کویری و بیابان ۲۲۶۲۸۵۵ هکتار و جمعیت دامی شامل ۱۰۷۴۱۷۰ واحد دامی با ترکیب ۳/۵۳ درصد گوسفند و بره، ۲۲ درصد بز و بزغاله، ۷/۱۸ درصد گاو، ۳/۲ درصد شتر و ۷/۳ درصد تک سمی میباشد.
معادن
ذخایر عظیم مواد معدنی که دارای کاربرد گستردهای در صنایع میباشند، از جمله منابع اقتصادی مناطق بیابانی هستند که به دلیل دوری از مراکز مصرف، نبود جاده و تأسیسات زیربنایی برای استخراج و انتقال و نامساعد بودن شرایط اقلیمی کمتر بدان توجه شده است.
در منطقه حوضه آبریز بجستان معادن سنگ تزئینی، خاک سرخ،سنگ آهک و سنگ گچ در حال حاضر مورد بهرهبرداری قرار میگیرد. سنگهای تزئینی بجستان دارا یشهرت ملی میباشد که در صورت ادامه بهینهسازی روشهای استخراج و فرآوری، همراه بازاریابی مناسب میتوان صادرات سنگ تزئینی را افزایش داد زیرا در نمایشگاههای بینالمللی همواره ایران همراه کشورهایی مانند ایتالیا بهترین انواع سنگ را به نمایش میگذارد که متأسفانه صادرات یران به دلیل به روز نبودن تکنولوژی و مدیریت تولید و صادرات در حد مطلوب نیست.
کارگری
محدودیت منابع محیطی و زمینههای اشتغال در بخشهای کشاورزی و غیره باعث افزایش عرضه نیروی کار بر میزان تقاضای آن شده به نحوی که یکی از موارد کسب معیشت اهالی کارگری در سایر نقاط و مهاجرتهای فصلی به نقاطی چون مشهد و تهران میباشد. مهاجرت دایمی یکی دیگر از آثار این محدودیت به شمار میرود به صورتی که تا سال ۱۳۷۴ از مجموع ۵۰۵۰ پارچهآبادی ۴۱۳۴ پارچه به دو شهرستان گناباد و فردوس تخلیه شده و ساکنین به روستاهای مجاور و شهرها مهاجرت نمودهاند.
صنایع دستی
صنایع دستی مانند قالی باقی از دیگر فعالیتهایی بوده است که در اثر فراهم بودن نیروی کار ارزان قیمت در حال حاضر در منطقه رواج یافته است و به نظر میرسد یکی از راههای مناسب ایجاد شغل و کسب درآمد و کاهش فشار بر منابع محیطی توسعه صنایع دستی و ترویج شیوههای علمی و بهینهسازی این فعالیتها باشد. در حال حاضر نیز قالی بافی با نقشههای سنتی به صورت پراکنده در بین اهالی رایج است که به دلیل کمبود سرمایه اکثر بافندگان به صورت دستمزدی برای واسطههای شهری فعالیت دارند. ایجاد شرکتهای تعاونی فرش از جمله فعالیتهای نوید بخشی بوده است که با در اختیار گذاشتندار قالی و سرمایه اولیه، آموزش نقشههای بازار پسند (خصوصاً جهت صادرات)، فروش با قیمت مناسب برای بافنده، بازاریابی،کنترل بازار و بیمه افرار بافنده زمینه
مهمترین خصوصیات مناطق بیابانی عبارتند از: حشکی، گرما، تبخیر و تعرق شدید، وزش بادهای طوفانزا تابش شدید آفتاب، منابع اندک آب شیرین، نبود جریانهای دائمی رودخانهای، جریان سیلابهای مقطعی و فرساینده در فصل بارندگی، خاکهای نامناسب شور، قلیایی، شور و قلیایی، با حاصلخیزی ک?ز٠وجود سازندهای شور و تبخیری، پوشش گیاهی اندک و پراکنده با خصوصیات گیاهشناسی ویژه وتولید ناچیز اکولوژیک. این مجموعه صفات باعث کاهش استعدادهای جذب و اسکان جمعیت میگردد و از این رو معمولاً تراکم در این مناطق کم است. (به علت وجود سه نقطه شهری فردوس، اسلامیه و بجستان درمنطقه مطالعاتی تراکم بالا رفته است). همچنین مناطق بیابانی اکثراً به عنوان نقاط مهاجرخیز شمرده میشود. مناطق بیابانی به طور عام و منطقه بیابانی بجستان به عنوان خاص، دارای قابلیتهای متنوع میباشد که با شناسایی و استفاده بهینه از آنها میتوان با رشد و توسعه اقتصادی منطقهای، افزایش تولید ملی و حتی تولید محصولات صادراتی و ارزآوری به اقتصاد ملی کمک نمود. بابایف از محققین انستیتو بیابان کشور ترکمنستان معتقد است امکان زندگی در بیابان ممکن است، به شرط آن که کاملاً از شهر قطع امید کرد!
کلیات
حوضه آبریز بجستان در مرکز خراسان واقع شده و شامل تمام یا قسمتهایی از دهستانهای برون، باغستان و حومه شهرستان فردوس و دهستانهای یونسی، جزین و بجستان شهرستان گناباد میباشد. منطقه مطالعاتی که از آن در این نوشته به عنوان «منطقه بجستان» نام برده میشود دارای وسعت ۶۳۰۰ کیلومتر مربع است که قسمت اعظم آن دشتهای وسیع با کاربرد مرتعداری و در نزدیکی منابع آب، با کاربردی زراعی و باغی و در ق
سمتهای جنوب شرقی و مشرق، منطقه کوهستانی میباشد. تعداد کل نقاط مسکونی روستایی ۱۲۸ پارچهآبادی است که تعداد ۳۹ پارچه دارای جمعیت بیشتر از ۲۰ خانوار بوده و متوسط جمعیت نقاط مسکونی غیر شهری (روستاها، موتورخانههای چاههای عمیق و مزارع مستقل) ۴ نفر در هر آبادی میباشد.
زمینههای اشتغال درمنطقه
کشاورزی و منابع طبیعی تجدید شونده
مناطق خشک ایران دارای بارندگی سالانه کمتر از ۱۰۰ میلیمتر است و پوشش گیاهی آن محدود و میزان تولید سالانه بیومس در این مناطق کمتر از ۱۰۰ کیلوگرم در هکتار است. مناطق نیمه خشک که مناطق استپی کشور را نیز شامل میشود از نظر پوشش گیاهی غنیتر و میزان تولید سالانه بیومس براساس تحقیقات انجام یافته در شرایط ۱۶۰ میلیمتر بارندگی سالانه حدود ۴۵۰ کیلوگرم در هکتار تحت شرایط قرق و ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار تحت شرایط چرای دام مشخص شده است.
کشاورزی، دامپروری و مرتعداری از مهمترین شیوههای امرار معاش ساکنین بوده و ۴۰ درصد مردم در این زمینه شاغلند. از مجموع ۲۸۱۶۱ کیلومتر مربع مساحت شهرستانهای گناباد و فردوس۱۱۴۷۱۲ هکتار اراضی کشاورزی با ترکیب مندرج در جدول زیر میباشد.
مهمترین محصولات زراعی منطقه شامل گندم و جو، پنبه و زعفران و محصولات جالیزی میباشد. دام پروری و زراعت در منطقه آبوالخازن و قاسمآباد به ترتیب ۵۴ و ۴۴ درصد درآمد اهالی را تأمین مینماید.
سطح مراتع ۶۴۰۹۸۰ هکتار، بوتهزارها و درختچه زارها ۸۶۷۵۰ هکتار و اراضی کویری و بیابان ۲۲۶۲۸۵۵ هکتار و جمعیت دامی شامل ۱۰۷۴۱۷۰ واحد دامی با ترکیب ۳/۵۳ درصد گوسفند و بره، ۲۲ درصد بز و بزغاله، ۷/۱۸ درصد گاو، ۳/۲ درصد شتر و ۷/۳ درصد تک سمی میباشد.
معادن
ذخایر عظیم مواد معدنی که دارای کاربرد گستردهای در صنایع میباشند، از جمله منابع اقتصادی مناطق بیابانی هستند که به دلیل دوری از مراکز مصرف، نبود جاده و تأسیسات زیربنایی برای استخراج و انتقال و نامساعد بودن شرایط اقلیمی کمتر بدان توجه شده است.
در منطقه حوضه آبریز بجستان معادن سنگ تزئینی، خاک سرخ،سنگ آهک و سنگ گچ در حال حاضر مورد بهرهبرداری قرار میگیرد. سنگهای تزئینی بجستان دارا یشهرت ملی میباشد که در صورت ادامه بهینهسازی روشهای استخراج و فرآوری، همراه بازاریابی مناسب میتوان صادرات سنگ تزئینی را افزایش داد زیرا در نمایشگاههای بینالمللی همواره ایران همراه کشورهایی مانند ایتالیا بهترین انواع سنگ را به نمایش میگذارد که متأسفانه صادرات یران به دلیل به روز نبودن تکنولوژی و مدیریت تولید و صادرات در حد مطلوب نیست.
کارگری
محدودیت منابع محیطی و زمینههای اشتغال در بخشهای کشاورزی و غیره باعث افزایش عرضه نیروی کار بر میزان تقاضای آن شده به نحوی که یکی از موارد کسب معیشت اهالی کارگری در سایر نقاط و مهاجرتهای فصلی به نقاطی چون مشهد و تهران میباشد. مهاجرت دایمی یکی دیگر از آثار این محدودیت به شمار میرود به صورتی که تا سال ۱۳۷۴ از مجموع ۵۰۵۰ پارچهآبادی ۴۱۳۴ پارچه به دو شهرستان گناباد و فردوس تخلیه شده و ساکنین به روستاهای مجاور و شهرها مهاجرت نمودهاند.
صنایع دستی
صنایع دستی مانند قالی باقی از دیگر فعالیتهایی بوده است که در اثر فراهم بودن نیروی کار ارزان قیمت در حال حاضر در منطقه رواج یافته است و به نظر میرسد یکی از راههای مناسب ایجاد شغل و کسب درآمد و کاهش فشار بر منابع محیطی توسعه صنایع دستی و ترویج شیوههای علمی و بهینهسازی این فعالیتها باشد. در حال حاضر نیز قالی بافی با نقشههای سنتی به صورت پراکنده در بین اهالی رایج است که به دلیل کمبود سرمایه اکثر بافندگان به صورت دستمزدی برای واسطههای شهری فعالیت دارند. ایجاد شرکتهای تعاونی فرش از جمله فعالیتهای نوید بخشی بوده است که با در اختیار گذاشتندار قالی و سرمایه اولیه، آموزش نقشههای بازار پسند (خصوصاً جهت صادرات)، فروش با قیمت مناسب برای بافنده، بازاریابی،کنترل بازار و بیمه افرار بافنده زمینه
نشریه تازه های اقتصاد
بازدید: 1091
سلام
موفقیت شماروآرزومندم.