دو سازه در گناباد زنده است

سازهای محلی متفاوتی در موسیقی جنوب خراسان استفاده می شود یکی از این سازه ها که هنور در گناباد استفاده می شود دو سازه است

دو سازه:

این ساز در بعضی از نواحی ایران دارای اسامی مختلفی‏ از قبیل دونی،جفتی،قشمه و دوزله می‏باشد.این ساز را در جنوب خراسان«دو سازه»می‏نامند.دو سازه،دارای سابقه‏ بسیار قدیمی می‏باشد.فارابی این ساز را مزمار المثنی یا مزدوج خوانده است و بعضی از قدما آن را دو آهنگ نیز لقب‏ داده‏اند.این ساز از خانوادهء سازهای بادی چوبی قمیش‏دار محسوب می‏شود.دوسازه از دو قسمت تشکیل شده است:

۱-زبانه:دوسازه جزء سازهای تک زبانه‏ای مضاعف‏ می‏باشد.جنس زبانه از نی است،این زبانه از نی باریکی‏ ساخته می‏شود که قسمتی از روی آن را به موازات طول نی‏ برش می‏دهند.زبان دوسازه از یک طرف مسدود است و از طرف دیگر باز است و طرز قرار گرفتن آن روی بدنه به شکلی‏ است که طرف باز آن در داخل بدنه قرار می‏گیرد.این زبانه تقریبا بین ۴ تا ۶ سانتی‏متر است.

در هنگام نواختن دوسازه،زبانه را باید خیس کنند. همانگونه که گفته شد این ساز دو زبانه دارد که در منطقه‏ گناباد،به زبانه«سوک»گفته می‏شود.این دو باید به صورت‏ هم صدا باشند اگر صدای حاصله بنظر نوازنده هم صدا نباشد با جلو و عقب کشیدن زبانه‏ها آنرا به اصطلاح خودشان جفت‏ می‏کنند.

۲-لوله‏های صوتی،که سوراخهای روی آن تعبیه‏ می‏شود.جنس این لوله‏ها از نی،استخوان و یا لوله‏های‏ فلزی می‏باشند.ولی دوسازهء استخوانی خوش صداتر و پخته‏تر از دیگر سازه‏ها می‏باشد.زبانه‏ها بر روی این‏ لوله‏های صوتی قرار می‏گیرند و این لوله‏های صوتی به‏ وسیله نخ با هر چیز دیگری به همدیگر چسبانده می‏شوند.

این ساز دارای ۵ سوراخ است که این سوراخها روی‏ ساز و به موازات یکدیگر قرار می‏گیرند.وسعت صدائی این‏ ساز حدود شش نت است.شیوه نفس‏گیری در این ساز همانند سرنا می‏باشد.از دو سازه در مراسم جشن و سرور استفاده می‏شود.ولی متأسفانه این ساز در جنوب خراسان‏ تقریبا مهجور یا منسوخ گردیده،بجز منطقه گناباد که دوسازه، هنوز اقتدار خود را از دست نداده است.

احمد مهدوی مقدم –  مقاله ساز شناسی جنوب خراسان –  مجله هنر  شماره۵