تاریخ و تمدن ناشناخته گناباد

رهاورد سفر
تاریخ و تمدن گناباد ناشناخته مانده است

؛اشاره
؛روزنامه‭ ‬خراسان‭ ‬در‭ ‬راستای‭ ‬انعکاس‭ ‬مشکلات‭ ‬شهرستان های‭ ‬استان‭ ‬و‭ ‬معرفی‭ ‬استعدادها‭ ‬و‭ ‬توانمندی‮ ‬های‭ ‬این‭ ‬مناطق‭ ‬در‭ ‬ابتکاری‭ ‬دیگر،‭ ‬گروهی‭ ‬متشکل‭ ‬از‭ ‬معاون‭ ‬سردبیر‭ ‬و‭ ‬دبیران‭ ‬گروه های‭ ‬گزارش،‭ ‬ورزش‭ ‬و‭ ‬جامعه‭ ‬ویژه نامه‭ ‬خراسان‭ ‬رضوی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬برخی‭ ‬نقاط‭ ‬استان‭ ‬اعزام‭ ‬کرد‮.‬
گروه‭ ‬اعزامی‭ ‬در‭ ‬سفر‭ ‬به‭ ‬شهرستان های‭ ‬گناباد،‭ ‬فیض آباد،‭ ‬تربت حیدریه،‭ ‬خواف‭ ‬و‭ ‬رشتخوار‭ ‬اقدام‭ ‬به‭ ‬تهیه‭ ‬گزارش های‭ ‬متنوعی‭ ‬کردند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬مرور‭ ‬منعکس‭ ‬خواهد‭ ‬شد‮.‬
اولین‭ ‬مقصد‭ ‬این‭ ‬گروه‭ ‬جنوبی‮ ‬ترین‭ ‬شهرستان‭ ‬خراسان‭ ‬رضوی‭ ‬بود‮.‬
در‭ ‬هوای‭ ‬گرم‭ ‬یک‭ ‬روز‭ ‬از‭ ‬هفته‭ ‬اول‭ ‬خرداد‭ ‬ماه،‭ ‬وارد‭ ‬شهرستان‭ ‬گناباد‭ ‬می‮ ‬شویم‮.‬‭ ‬اینجا‭ ‬شهری‭ ‬گرم‭ ‬و‭ ‬خشک‭ ‬در‭ ‬حاشیه‭ ‬کویر‭ ‬است‮.‬‭ ‬شهری‭ ‬کهن‭ ‬با‭ ‬پیشینه‭ ‬تاریخی‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فرد‭ ‬،‭ ‬دیار‭ ‬فرزانگان‭ ‬و‭ ‬فرهیختگان‭ ‬و‭ ‬شهر‭ ‬شاهکار‭ ‬آبی‭ ‬جهان‭ ‬که‭ ‬شکوه‭ ‬خاص‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬دارد‮.‬
؛وجه‭ ‬تسمیه
؛برای‭ ‬آشنایی‭ ‬بیشتر‭ ‬با‭ ‬قدمت‭ ‬و‭ ‬تاریخ‭ ‬گناباد،‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬علت‭ ‬نامگذاری‭ ‬این‭ ‬دیار‭ ‬تفحص‭ ‬کرد‮.‬‭ ‬کتاب ها‭ ‬و‭ ‬نوشته های‭ ‬متعددی‭ ‬را‭ ‬مرور‭ ‬می‮ ‬کنم‮.‬‭ ‬دلایل‭ ‬متعددی‭ ‬برای‭ ‬این‭ ‬نام‭ ‬مطرح‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬برخی‭ ‬معتقدند‭ ‬نام‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬از‭ ‬‮«‬گون آباد‮»‬‭ ‬گرفته‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬گفته اند‭ ‬که‭ ‬‮«‬گون‮»‬‭ ‬درزبان‭ ‬ترکی‭ ‬به‭ ‬معنی‭ ‬خورشید‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬توجیه‭ ‬شاید‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬طبق‭ ‬تقسیم‭ ‬اهل‭ ‬هیئت‭ ‬و‭ ‬نجوم‭ ‬قدیم‭ ‬که‭ ‬ربع‭ ‬مسکون‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬هفت‭ ‬اقلیم‭ ‬تقسیم‭ ‬کرده اند‭ ‬و‭ ‬هر‭ ‬اقلیمی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬سیارات‭ ‬منتسب‭ ‬و‭ ‬اقلیم‭ ‬چهارم‭ ‬را‭ ‬منسوب‭ ‬به‭ ‬خورشید‭ ‬دانسته اند‭ ‬و‭ ‬گناباد‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬اقلیم‭ ‬چهارم‭ ‬واقع‭ ‬شده،‭ ‬از‭ ‬این رو‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬نام‭ ‬موسوم‭ ‬شده‭ ‬باشد‮.‬
برخی‭ ‬نیز‭ ‬اصل‭ ‬نام‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬‮«‬گیوآباد‮»‬‭ ‬گفته اند‭ ‬به‭ ‬مناسبت‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬‮«‬گیو‮»‬‭ ‬پسر‭ ‬گودرز‭ ‬از‭ ‬سرداران‭ ‬نامی‭ ‬ایران‭ ‬آنجا‭ ‬را‭ ‬بنا‭ ‬کرد‮.‬‭ ‬برخی‭ ‬هم‭ ‬معتقدند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬واسطه‭ ‬کان های‭ ‬زیاد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬کوه های‭ ‬منطقه‭ ‬موجود‭ ‬است،‭ ‬از‭ ‬قبیل‭ ‬کان‭ ‬آهن،‭ ‬مس،‭ ‬سرب‭ ‬و‮…‬‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬دیار‭ ‬‮«‬کان آباد‮»‬‭ ‬گفته اند‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬اثر‭ ‬کثرت‭ ‬استعمال‭ ‬به‭ ‬تدریج‭ ‬گناباد‭ ‬شده‭ ‬است‮.‬‭ ‬
گناه‭ ‬کردن‭ ‬بهمن‭ ‬از‭ ‬سلاطین‭ ‬قدیم‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬یا‭ ‬وجود‭ ‬گون‭ ‬گیاهی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬و‭ ‬تغییر‭ ‬واژه‭ ‬‮«‬گون آباد‮»‬‭ ‬به‭ ‬‮«‬گناباد‮»‬‭ ‬از‭ ‬دیگر‭ ‬وجه‭ ‬تسمیه های‭ ‬ذکر‭ ‬شده‭ ‬برای‭ ‬نام‭ ‬این‭ ‬شهرستان‭ ‬است‮.‬‭ ‬
با‭ ‬این‭ ‬حال‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬کتابها‭ ‬و‭ ‬منابع‭ ‬تاریخی،‭ ‬نام‭ ‬این‭ ‬شهرستان‭ ‬‮«‬جن آباد‮»‬‭ ‬ذکر‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬مرور‭ ‬به‭ ‬‮«‬جنابد‮»‬،‭ ‬‮«‬جنابذ‮»‬،‭ ‬‮«‬گنابذ‮»‬‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬به‭ ‬‮«‬گناباد‮»‬‭ ‬تبدیل‭ ‬شده‭ ‬است‮.‬‭ ‬برخی‭ ‬حفر‭ ‬قنات های‭ ‬عمیق‭ ‬و‭ ‬بزرگ‭ ‬این‭ ‬دیار‭ ‬را‭ ‬کاری‭ ‬در‭ ‬قد‭ ‬و‭ ‬قواره‭ ‬‮«‬جن‮»‬‭ ‬می‮ ‬دانستند‭ ‬و‭ ‬معتقد‭ ‬بودند‭ ‬جن ها‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬آباد‭ ‬کرده اند‮.‬
؛برخی‭ ‬منابع‭ ‬تاریخی
؛در‭ ‬تاریخ‭ ‬این‭ ‬دیار‭ ‬کهن،‭ ‬از‭ ‬گناباد‭ ‬به‭ ‬محلی‭ ‬در‭ ‬خراسان‭ ‬اشاره‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬جنگ‭ ‬یازده‭ ‬رخ‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬روی‭ ‬داده‭ ‬است‮.‬‭ ‬زیبد‭ ‬که‭ ‬اکنون‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬روستاهای‭ ‬آباد‭ ‬این‭ ‬دیار‭ ‬است،‭ ‬محل‭ ‬جنگ‭ ‬تورانیان‭ ‬و‭ ‬نبرد‭ ‬‮١١‬رخ‭ ‬عنوان‭ ‬شده‭ ‬است‮.‬
حمدا‮…‬‭ ‬مستوفی‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬باب‭ ‬شانزدهم‭ ‬کتاب‭ ‬‮«‬نزهت القلوب‮»‬‭ ‬درباره‭ ‬گناباد‭ ‬می‮ ‬نویسد‮:‬‭ ‬‮«‬جنابد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬تلفظ‭ ‬گناباد‭ ‬گویند،‭ ‬شهر‭ ‬کوچکی‭ ‬است‭ ‬بهتر‭ ‬از‭ ‬خور‭ ‬و‭ ‬چند‭ ‬موضع‭ ‬توابع‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬قلعه ای‭ ‬اس